Bondia Aruba

news_item
Click to read more

Comunicado di prensa: HOFA mester wordo trata den Parlamento di Aruba

about 9 hours ago

MEP: “E presidente no por sigui nenga un reunion ora cu e reglement van orde ta oblig’e pa yama e reunion” Fraccion di MEP a insisti awor pa e di dies biaha riba yama un reunion publico di Parlamento pa trata e proposicion di Rijkswet HOFA. E prome peticion ta fecha di 20 di maart

www.bondia.com
news item

Comunicado di prensa: HOFA mester wordo trata den Parlamento di Aruba

about 9 hours ago

MEP: “E presidente no por sigui nenga un reunion ora cu e reglement van orde ta oblig’e pa yama e reunion”

Fraccion di MEP a insisti awor pa e di dies biaha riba yama un reunion publico di Parlamento pa trata e proposicion di Rijkswet HOFA. E prome peticion ta fecha di 20 di maart 2026. E ultimo, di dies rappèl, a wordo manda dia 5 di november. Te awe, e reunion ainda no a wordo yama.

Pa MEP, esaki no ta un asunto di preferencia politico, sino di respeta e reglanan parlamentario y e responsabilidad democratico di Parlamento. E Reglement van Orde no ta laga espacio pa un escogencia pa e Presidente: ora cu por lo menos tres miembro di Parlamento pidi un reunion, e Presidente ta obliga pa yama e reunion.

Esey ta haci mas remarcabel cu e debate fundamental aki tocante autonomia y futuro financiero di Aruba ainda no a tuma luga den Parlamento.

Durante e bishita di e Comision Permanente di Parlamento Hulandes na Parlamento di Aruba na october 2026, e Comision a enfatisa cu e debate tocante HOFA mester wordo hiba na Aruba mes. Pa e Comision tabata hasta incomprendibel cu un tema di tal magnitud y importancia no ta wordo trata den Parlamento di Aruba.

MEP ta haci un yamada na e Presidente di Parlamento pa tuma su responsabilidad y yama e reunion sin mas tardansa. Un copia di e carta a bay pa Gobernador di Aruba.

Un debate tocante futuro di Aruba ta pertenece den Parlamento di Aruba.

 

news_item
Click to read more

Debate salario minimo… Y deficiencia parlamentario…

about 9 hours ago

Tension entre gabinete y nan apoyo parlamentario ta aumentando desde tratamento di presupuesto complementario siman pasa. E topico ‘salario minimo y bestaansminimum’ a subi mesa den forma di un mocion pa urgi gobierno introduci un aumento sustancial di salario minimo, cu e obhetivo pa (cuminza) cera e brecha entre esakinan. E mocion modifica sin consentimento

www.bondia.com
news item

Debate salario minimo… Y deficiencia parlamentario…

about 9 hours ago

Tension entre gabinete y nan apoyo parlamentario ta aumentando desde tratamento di presupuesto complementario siman pasa. E topico ‘salario minimo y bestaansminimum’ a subi mesa den forma di un mocion pa urgi gobierno introduci un aumento sustancial di salario minimo, cu e obhetivo pa (cuminza) cera e brecha entre esakinan. E mocion modifica sin consentimento di esun cu a propone a conduci na su salida for di e partido democrata cristian, cu a mira su fraccion reduci na 8 asiento.E forma con e asunto a bay ta indica mas problema pa e coalicion, pero nos ta laga esey pa e futuro sucesonansegun cu nan ta tuma lugar. Di otro banda, e sucesonan mes ta mustra cu e manera con e tipo di topico aki ta keda trata, ta indicacion di e deficiencianan den nos parlamento.

Pa cuminza e mocion tabata un holor di sensacionalismo cune, por lo menos di falta di realismo. Con ta desea un cumplimento di henter e operacion di introduccion di un medida asina contundente, pa mas tarda 1 di maart 2027, si e trabao preparativo, di estudio, consulta y formulacion di e legislacion necesario lo tuma hopi mas tempo? Envez di modifica e mocion di e parlamentario envolvi, lo tabata mas recomendable splica e parlamentario cu su schedule ta irealistico. Y si el a insisti, anto laga e mocion bay pa votacion, cu voto di cada miembro di parlamento segun nan consenshi. Pero nos tin e impresion cu e pleito lo a tuma lugar di tur manera y cu e kiebra cu su partido tabata na caminda pa basta tempo caba.

Pero tirando un vista obhetivo riba e mocion pakico e ta irealistico? Pa loke ta e tempo necesario pa prepara, kico por mira como tarea pa cumpli? Pa cuminza, un aumento di salario minimo dentro di e actual ley di salario minimo ta significa cu lo a haci e trabao necesario caba. Pregunta: tin un calculacion di CBS di e inflacion entre augustus 2025 y augustus 2026? Otro pregunta: tin un conseho di SER tocante esaki? No, tin un conseho si di januari 2026, unda e Conseho ta recomenda un estudio mas extenso pa por yega na conclusion tocante e tema di hiba salario minimo na e nivel di e minimo di subsistencia. Pero esey no ta tur: dentro di e ley actual, manera e ta structura, no ta posible introduci un aumento asina riguroso, ni bao di articulo 13, inciso 3, cu ta duna gobierno facultad pa modifica, bao di circunstancia extraordinario, e sumanan di salario minimo menciona den e ley. Un proyecto manera proponi pa cera e brecha entre salario minimo y bestaansminimum ta parce nos imposible sin legislacion nobo, y si nos no ta quiboca esey tabata e conseho tambe di SER. Conclusion: no tin un base realistico pa bay introduci algo, ni entrante 1 di januari 2027 ni entrante 1 di maart 2027. Tocante e deseo di un tipo di compensacion pa empresa den sector priva cu no por carga e costo extra di e medida; un tipo di ‘reparatietoeslag’. Esaki ta requeri legislacion tambe, y ademas lo mester bay den presupuesto 2027 y e añanan despues. Hasta pa un modificacion di e proyecto di presupuesto 2027 gobierno lo mester tin un splicacion solido, cu vision multi-anual, pa hustifica e gasto. Nan por conta tambe riba pregunta serio di CAft encuanto e motivacion di un areglo asina, si no por sustancia con ta bay implementa e asunto aki. Pero, realmente e pregunta critico no mester bin necesariamente di e colegio di supervision financiero; mester por mira e mesun actitud critico aki den nos parlamento, di ambos banda di sala. Tur hende por comprende pakico tin un urgencia pa haci algo al respecto, pero no por salta e pasonan necesario aki. Pero tin algo mas; esey ta e pregunta pakico ta gobierno mester carga otro medida di compensacion. Nos nunca a mira un evaluacion di e reparatietoeslag. Den un Editorial reciente (26 october 2026) nos a toca e tema aki di areglo di compensacion, unda por lo menos pa e reparatieteslag pa cierto categoria por a implementa esaki di otro forma. Den e caso di compensacion den cuadro di e salario minimo e pregunta clave ta: pakico, si desaroyo economico den ultimo añanan tabata practicamente espectacular, ta gobierno mester yuda carga e peso, ademas di e gastonan extra di aparato? Y si acaso tin un parti di sector priva cu no por carga e peso, no ta logico averigua ken si y ken no por carga esaki? Asina leu cu nos sa, lanza un par di grito, dentro di o dilanti parlamento, no ta duna nos e datonan cu mester pa tuma decision sensato.

E sucesonan describi aki ta mustra tambe e deficiencianan den nos sistema parlamentario. Den nos edicion di ayera tabatin un relato interesante tocante e estudio haci di nos parlamento, cu a sali publica recientemente den e revista academico Small States & Territories. Resaltante ta cu a menciona varios deficiencia, di cual ningun ta desconoci, pero no undiferencia grandi cu tin entre un parlamento den un pais grandi y na nos isla: e falta di apoyo profesional, huridico y otro disciplina, di nos parlamento. Realmente parlamento den su totalidad ta semper den desbentaha compara cu gobierno, cu si ta conta cu e experticio necesario. E falta di preparacion cientifico di e materia cu parlamento mester trata ta conduci na un nivel pesimo di debate. Parlamento ta depende demasiado di informacion di gobierno y lo mester bira mas autocritico tambe pa loke ta nan prestacion conhunto.

 

news_item
Click to read more

Encuesta Laboral 2026 ta enfoca riba desempleo, participacion laboral y balansa entre trabao y bida personal

about 9 hours ago

Central Bureau of Statistics Aruba (CBS), Directie Arbeid en Onderzoek (DAO) y Centrale Bank van Aruba (CBA) ta colaborando pa realisa e Encuesta Laboral 2026, cu ta cubri aproximadamente 4.000 hogar na Aruba. E investigacion tin como meta pa haya un imagen actualisa di empleo, desempleo y participacion den mercado laboral. E encuesta ta inclui

www.bondia.com
news item

Encuesta Laboral 2026 ta enfoca riba desempleo, participacion laboral y balansa entre trabao y bida personal

about 9 hours ago

Central Bureau of Statistics Aruba (CBS), Directie Arbeid en Onderzoek (DAO) y Centrale Bank van Aruba (CBA) ta colaborando pa realisa e Encuesta Laboral 2026, cu ta cubri aproximadamente 4.000 hogar na Aruba. E investigacion tin como meta pa haya un imagen actualisa di empleo, desempleo y participacion den mercado laboral. E encuesta ta inclui tambe preguntanan tocante e balansa entre responsabilidad laboral y bida personal.

Durante un conferencia di prensa, representantenan di e tres institucionnan a splica cu e encuesta a cuminsa dia 31 di october y ta programa pa continua te cu 28 di november. Si ta necesario, e periodo por ser extendi pa completa e investigacion y colecta suficiente informacion.

Un total di 25 entrevistador ta bishita hogarnan den diferente parti di Aruba, entre 8’or di mainta y 8’or di anochi. E adresnan a ser selecciona di manera aleatorio den diferente bario, di Noord te San Nicolas, pa asina haya un imagen representativo di e poblacion. E seleccion no ta basa riba si un hogar tin persona emplea of desemplea, sino riba un procedemento estadistico.

Jimmy Mijer, di Communicatie & Voorlichting di CBS, a splica cu e encuesta ta ser realisa tur aña pa determina con mercado laboral di Aruba ta desaroyando. E informacion colecta ta permiti nan compara e situacion actual cu añanan anterior y identifica posible cambio den cantidad di persona cu ta traha, cu ta buscando trabao of cu no ta participa activamente den mercado laboral.

E investigacion ta dirigi na personanan di 15 aña pa ariba. Entre otro, e entrevistadornan ta colecta informacion tocante nivel di educacion, sector economico, tipo di trabao, orario di trabao y situacion di empleo. E preguntanan ta inclui tambe personanan pensiona, studiantenan y otro gruponan cu no ta activamente den mercado laboral.

Un aspecto nobo den e encuesta di 2026 ta e atencion pa balansa entre trabao y bida personal. CBS kier haya un miho comprension di con residentenan ta combina nan responsabilidadnan laboral cu tempo liber y bida familiar. E informacion aki por contribui na un imagen mas amplio di condicionnan di trabao na Aruba.

Diferente na aña pasa, ora e encuesta a ser realisa via telefon, e investigacion di e aña aki ta tuma luga mediante bishitanan personal na hogar. E decision aki a ser tuma despues cu e institucionnan a evalua diferente metodo pa colecta informacion. Un di e dificultadnan identifica ta cu e institucionnan no ta dispone di suficiente number di telefon y email pa realisa e investigacion completamente via telefon of digitalmente.

E representantenan a splica cu un metodo basa solamente riba telefon of email por exclui un parti di poblacion si e informacion di contacto no ta completo. P’esey, nan a opta pa bishita e hogarnan selecciona personalmente. Den algun caso, e entrevistadornan mester bolbe na e mesun adres mas cu un biaha pa logra haya e residentenan.

Mijer a enfatisa cu e entrevistadornan ta carga identificacion oficial y ta bisti un camisa cu logo di e Encuesta Laboral. Nan ta uza tablet pa registra e contestanan y ta pidi permiso prome cu cuminsa e entrevista. Si e residentenan no ta na cas, nan ta laga un carta atras pa coordina otro momento of ora cu nan por bay back pa realisa e encuesta.

Participacion den e encuesta ta boluntario y e informacion colecta ta confidencial. E datonan ta ser uza pa proposito estadistico y no pa identifica publicamente e situacion laboral di un persona specifico. CBS a pidi cooperacion di comunidad, considerando cu no semper ta facil pa haya residentenan na cas y cu algun persona por tin duda tocante e proposito di e investigacion.

Durante e conferencia di prensa, Yvonne Lee-Perez di Directie Arbeid en Onderzoek a subraya importancia di e colaboracion entre e tres institucionnan, cu ta existi pa aproximadamente 11 aña. Segun Lee-Perez, CBS, DAO y CBA ta participa activamente den preparacion di e encuesta, seleccion di preguntanan y evaluacion di e metodologia.

E cooperacion no ta limita solamente na financiamento di e investigacion. E tres institucionnan ta contribui na contenido di e encuesta y ta identifica e informacion cu ta mas relevante. Una bes cu e datonan ta disponible, nan ta analisa e resultadonan pa compronde miho e desaroyonan den mercado laboral.

E informacion no ta importante solamente pa e institucionnan involucra, sino tambe pa gobierno, otro organisacion y instancianan internacional cu ta sigui desaroyo economico y laboral di Aruba. E continuidad di e investigacion ta permiti nan observa tendencianan durante diferente aña.

Durante e sesion di preguntanan, miembronan di prensa a expresa preocupacion tocante e situacion actual di mercado laboral, particularmente e diferencia entre empresanan cu ta buscando trahador y residentenan cu ta indica cu nan no por haya trabao. E preguntanan a inclui tambe e necesidad pa trahadornan stranhero, permiso di trabao y e dificultad cu algun residente local ta experimenta pa haya trabao.

E representantenan a aclaria cu e Encuesta Laboral no ta destina pa determina cuanto vacatura tin disponible den empresanan, ni pa midi directamente e necesidad di personal den cada sector. E meta principal ta determina cuanto persona ta emplea, desemplea of economicamente inactivo. Investigacion tocante cantidad di vacatura y necesidad di personal cerca empresanan ta rekeri otro tipo di informacion.

Sinembargo, e datonan colecta por contribui na un miho comprendemento di posible diferencia entre e capacidad di personanan cu ta buscando trabao y e exigencianan di empresanan. Un sector por enfrenta falta di personal cu cierto preparacion of experiencia specifico, mientras cu den otro sector tin personanan cu ta buscando trabao. E informacion aki por yuda identifica posible desbalanse den mercado laboral.

Otro punto cu a genera discusion tabata e confiabilidad di e resultadonan, considerando cu e investigacion ta inclui aproximadamente 4.000 hogar y no tur hogar na Aruba. A puntra e representantenan si e cantidad aki ta suficiente pa representa poblacion y si e seleccion aleatorio no ta exclui personanan cu no tin trabao.

Giancarlo Croes, di Research and Economic Policy Department di CBA, a splica cu e cantidad di hogar selecciona ta basa riba metodonan estadistico cu ta permiti nan haya un imagen representativo di e poblacion. Segun Croes, no ta necesario pa entrevista tur residente pa determina tendencianan general den mercado laboral, semper cu e muestra ta ser selecciona y evalua segun metodonan estadistico adecuado.

Croes a aclaria cu e investigacion no tin como meta pa identifica individualmente tur persona cu no tin trabao, sino pa determina e situacion general di empleo y desempleo na Aruba. El a indica cu e cantidad di hogar no a ser determina arbitrariamente, sino cu ta basa riba calculacionnan estadistico.

Durante e discusion, nan a aclaria cu no tur hogar selecciona ta logra participa den e encuesta. Tin biaha e adres no ta habita, e residentenan no ta na cas of nan ta prefera pa no participa. Den e casonan aki, e entrevistadornan ta purba contacta e residentenan na otro momento, mientras cu adresnan no habita ta ser reemplasa.

Sinembargo, un persona cu no kier participa no por ser obliga pa contesta e preguntanan. E representantenan a reconoce cu falta di participacion ta un desafio den investigacionnan estadistico y cu ta importante pa logra un nivel suficiente di respuesta pa mantene confiabilidad di e resultadonan.

CBA a enfatisa cu informacion confiabel tocante mercado laboral ta esencial pa compronde desaroyo di economia. E datonan ta contribui na analisisnan economico y por sirbi manera base pa recomendacionnan di maneho. Si e informacion no ta suficientemente completo of representativo, esaki por limita calidad di e conclusionnan.

Durante e conferencia di prensa a surgi tambe e pregunta tocante personanan cu ta traha digitalmente, incluyendo esunnan cu ta realisa nan actividadnan laboral for di cas. Nan a confirma cu e encuesta ta inclui diferente forma di empleo, independientemente di si e persona ta traha fisicamente na un luga of online.

E informacion aki ta relevante considerando e cambionan cu mercado laboral a experimenta durante ultimo añanan, particularmente despues di pandemia, ora diferente actividad laboral a cuminsa ser realisa mas frecuentemente di manera digital. E encuesta ta busca registra e actividad laboral di e persona, independientemente di e luga of manera cu e trabao ta ser realisa.

E institucionnan a enfatisa cu e resultadonan di e encuesta lo contribui na un miho comprendemento di e situacion laboral na Aruba, incluyendo posible cambionan den desempleo, participacion laboral y distribucion di trahadornan den diferente sector economico.

Pa finalisa, CBS, DAO y CBA a bolbe haci un yamado na residentenan di e hogarnan selecciona pa coopera cu e entrevistadornan. Segun e institucionnan, participacion di comunidad ta esencial pa haya datonan confiabel cu por sirbi como base pa analisis economico y desaroyo di maneho laboral na Aruba.

 

news_item
Click to read more

ABV ta exigi trato igual pa trahadonan di Wit Gele Kruis y no ta descarta intensificacion di accion

about 9 hours ago

Sindicato ABV ta exigi pa gerencia di Wit Gele Kruis elimina e desigualdad laboral cu ta existi entre dos grupo di trahado den e fundacion. Presidente di Sindicato AVB Gina Maduro, a splica cu actualmente tin 27 trahado cu ta disfruta di cierto beneficionan financiero, mientras cu otro 103 trahado no ta ricibi e mesun

www.bondia.com
news item

ABV ta exigi trato igual pa trahadonan di Wit Gele Kruis y no ta descarta intensificacion di accion

about 9 hours ago

Sindicato ABV ta exigi pa gerencia di Wit Gele Kruis elimina e desigualdad laboral cu ta existi entre dos grupo di trahado den e fundacion. Presidente di Sindicato AVB Gina Maduro, a splica cu actualmente tin 27 trahado cu ta disfruta di cierto beneficionan financiero, mientras cu otro 103 trahado no ta ricibi e mesun trato.

E situacion a provoca frustracion entre e empleadonan, kende a participa den un accion di protesta di un ora pa expresa nan descontento. ABV no ta descarta intensificacion di su accionnan si no logra un solucion satisfactorio.

E conflicto laboral na Wit Gele Kruis ta relaciona cu diferencia den condicionnan di trabao y beneficionan financiero cu, segun ABV, ta existi desde hopi aña. E sindicato ta considera cu no ta hustifica pa trahadonan di un mesun fundacion ser trata di manera diferente, particularmente ora nan ta contribui na prestacion di servicionan di cuido na comunidad.

Segun Maduro, e diferencia entre e dos gruponan ta existi desde aproximadamente 2012. Durante e añanan aki, un grupo limita di empleadonan a sigui disfruta di cierto beneficionan, mientras cu mayoria di e trahadonan a keda exclui.

ABV a drenta oficialmente como representante sindical na Wit Gele Kruis dia 15 di augustus 2024, despues cu e trahadonan anteriormente tabata representa door di otro sindicato. E mesun dia, un declaracion di reconocemento a ser firma entre gerencia di e fundacion y ABV.

Sinembargo, segun e sindicato, e negociacionnan no por a cuminsa inmediatamente, debi na cambionan den directiva di e fundacion. E director anterior, Gino Goeloe, a drenta den politica, locual a haci necesario pa warda riba nombramento di un director nobo.

Segun ABV, despues cu e director nobo, Edwin Rose a ser nombra, e negociacionnan formal cu gerencia pa un CAO a cuminsa na april 2026, cu eliminacion di e diferencia entre e dos gruponan como prioridad principal.

Durante e prome combersacionnan, gerencia a indica cu e tabata dispuesto pa busca un solucion. Sinembargo, segun e sindicato, e propuesta presenta despues no tabata suficiente pa elimina completamente e desigualdad.

Un di e posibilidadnan cu gerencia di Wit Gele Kruis a trece dilanti tabata pa aplica un sistema similar na esun cu ta funciona den e departamento di POH, Praktijkondersteuner Huisarts. E departamento aki ta funciona bao di otro structura di financiamento y tin cierto beneficionan laboral specifico.

ABV no ta di acuerdo pa aplica e modelo aki como solucion general, pasobra, segun su interpretacion, esaki por resulta den mantencion di diferente categoria di trahado dentro di e mesun fundacion. Pa e sindicato, e meta mester ta un sistema cu ta garantisa trato igual pa tur empleado.

Actualmente, segun ABV, 27 trahado ta forma parti di e grupo cu ta disfruta di e beneficionan relaciona cu igualacion di condicionnan laboral. E otro 103 trahadonan no ta ricibi e mesun beneficionan, incluyendo cierto pagonan adicional.

E diferencia aki ta bira particularmente evidente durante periodonan cu e grupo di 27 empleado ta ricibi un pago adicional, mientras cu e grupo mas grandi no ta haya e mesun suma, locual ta aumenta e frustracion entre e trahadornan.

ABV ta indica cu e descontento no ta algo reciente, sino resultado di un situacion cu a prolonga durante varios aña. E sindicato tambe a menciona alegacionnan di intimidacion durante e periodo aki, aunke no a presenta detaye specifico tocante e incidentenan.

Durante un reunion cu gerencia diabierna ultimo, ABV a informa cu no ta acepta mantencion di e diferencia. Segun e sindicato, gerencia a prepara un protocol cu ta contempla un cambio cu por lo drenta na vigor dia 1 di januari, si ambos parti firma e acuerdo.

Sinembargo, e propuesta no a logra convence e sindicato, cu ta considera cu e solucion presenta no ta responde completamente na su exigencianan. P’esey, e negociacionnan no a resulta den un acuerdo definitivo.

Despues di e reunion, ABV a convoca un encuentro general cu su miembronan pa informa nan tocante e desaroyonan. Durante e encuentro, e trahadonan a expresa nan descontento y a participa den un accion di protesta di un ora.

E sindicato a splica cu no tur empleado por a participa, considerando cu Wit Gele Kruis ta presta servicionan esencial di cuido. P’esey, a tene cuenta cu e responsabilidadnan di e trahadonan pa evita cu personanan cu ta depende di asistencia ta ser perhudica.

E accion tabatin como meta demostra e descontento di e empleadonan y aumenta presion riba gerencia pa busca un solucion, sin compromete e continuidad di e servicionan di cuido.

ABV ta señala cu e situacion na Wit Gele Kruis ta diferente for di esun na otro fundacionnan. Segun e sindicato, desde 1 di januari 2017, diferente organisacion a pasa pa un sistema di financiamento conoci manera “outputsubsidie”, cu ta permiti un structura di beneficionan laboral mas igual.

Den e contexto aki, ABV ta cuestiona pakico Wit Gele Kruis no a logra elimina e diferencia entre su empleadonan, mientras cu otro fundacionnan, segun e sindicato, ta aplica condicionnan mas igualitario.

Maduro a enfatisa cu e problema no a cuminsa durante e administracion actual. Segun ABV, e diferencia tabata existi desde tempo di directornan anterior, incluyendo e periodo di Gino Goeloe. P’esey, e sindicato ta considera cu ta trata di un problema structural cu a keda sin solucion durante diferente administracion.

Ademas di e exigencianan laboral, ABV a expresa preocupacion tocante e maneho financiero di Wit Gele Kruis. E sindicato ta considera cu gerencia tin responsabilidad pa administra e recursonan disponibel di manera eficiente y busca financiamento adicional si esaki ta necesario pa cumpli cu obligacionnan laboral.

Segun e representante sindical, fundacionnan no por depende exclusivamente di gobierno cada bes cu nan enfrenta un deficit financiero. Prome cu pidi mas fondo publico, un organisacion mester evalua su propio structura administrativo, gastonan y manera di genera entrada.

Den caso di Wit Gele Kruis, ABV a señala cu e fundacion tambe ta cobra pa cierto servicionan di cuido, incluyendo asistencia personal. P’esey, e sindicato ta considera importante pa examina con e entrada aki ta ser administra y si e recursonan ta ser uza di manera efectivo.

Maduro a señala cu problema di maneho financiero no necesariamente ta limita na Wit Gele Kruis. Segun su posicion, diferente fundacion por enfrenta dificultad similar, cu eventualmente ta resulta den peticionnan pa mas asistencia financiero di gobierno.

Otro preocupacion expresa ta relaciona cu e structura administrativo interno di Wit Gele Kruis. Segun e ABV, a pesar cu e fundacion tin aproximadamente 65 aña di existencia, e no ta dispone di un departamento di recurso humano.

ABV ta considera cu esaki ta un debilidad importante pa un organisacion cu tin un cantidad considerabel di empleado. E sindicato tambe a menciona cambionan frecuente entre hefenan di departamento, locual, segun su evaluacion, por indica problema den funcionamento interno.

P’esey, ABV ta considera necesario pa realisa un investigacion profundo den e structura y administracion di e fundacion, cu e intencion di identifica posibel deficiencianan y determina cua medida por contribui na un funcionamento mas eficiente.

Mientras tanto, e conflicto laboral ta keda sin solucion definitivo. Segun ABV, director di Wit Gele Kruis a mantene su posicion durante e ultimo combersacionnan, mientras cu e sindicato ta insisti cu e diferencia entre e dos gruponan mester ser elimina.

ABV ta prepara pa sigui cu e contactonan cu gerencia y evalua e proximo pasonan. Si no ricibi un contesta satisfactorio, e sindicato no ta descarta intensificacion di su accionnan den e proximo dianan. Su prioridad ta pa logra un acuerdo cu ta garantisa trato igual pa tur trahado, sin compromete continuidad di e servicionan di cuido.

 

news_item
Click to read more

drs. Melva Croes-Yánez: Adulto Mayor y su bataya silencioso tras porta cera; Desbalansa di poder den salubridad; proyecto Bisa no na abuso di Adulto Mayor/ No excuse for Elder Abuse parti 4

about 9 hours ago

Eficiencia Financiero of Abuso Structural di Adulto Mayor? – proyecto Bisa no na abuso di Adulto Mayor/ No excuse for Elder Abuse parti 4 Den e sector di salubridad na Aruba, tin un desbalansa di poder y un asimetria structural cu ta impone un “silencio pa temor” riba e adulto mayor vulnerabel. Pa por comprende

www.bondia.com
news item

drs. Melva Croes-Yánez: Adulto Mayor y su bataya silencioso tras porta cera; Desbalansa di poder den salubridad; proyecto Bisa no na abuso di Adulto Mayor/ No excuse for Elder Abuse parti 4

about 9 hours ago

Eficiencia Financiero of Abuso Structural di Adulto Mayor? – proyecto Bisa no na abuso di Adulto Mayor/ No excuse for Elder Abuse parti 4

Den e sector di salubridad na Aruba, tin un desbalansa di poder y un asimetria structural cu ta impone un “silencio pa temor” riba e adulto mayor vulnerabel. Pa por comprende e fayo aki, nos mester hala e cortina di e burocracia y analisa un di e reglanan mas rigido, deshumanisante y controversial di ultimo tempo: E limite structural di 15 minuut pa consulta pa pashent.

E limitacion di tempo aki, copia for di Hulanda (un cultura cu otro norma y balornan), ta dirigi unicamente riba eficiencia financiero y control di gasto, aplicando e paradox cu por interpreta como: “Cacho cu nenga Weso ta Weso mes e mester come…”. Esaki no ta den beneficio di e bienestar di un adulto mayor en general na Aruba; al contrario, e tin consecuencianan hopi negativo, causando desconfiansa y miedo, y destruyendo e base di e relacion entre e dunado di servicio medico y e pashent.

Ora Placa ta bal mas cu e Dignidad di nos Adultonan Mayor

Ora un adulto mayor drenta un consultorio pa prome biaha, confiansa ta e prome cos necesario y critico pa e por cuminsa splica su situacion personal na un profesional cu e NO conoce mes. Maske e profesional tin tur su diplomanan y registracion, si e tin un lenguahe, cultura y normanan diferente, pa cuminsa, esaki ta trece un nivel inaceptabel di duda y desconfiansa.

Esaki ta bira pio ainda si e tempo pa aclimatisa ta limita na un consulta di solamente di 10 pa 15 minuut, cu lo por resulta den, por lo menos, tres barera importante y structural:

E Barera Profesional (Elitismo Linguistico): E idioma Hulandes semper a y ta domina den registracion y reportahe medico na Aruba. E profesional cu no ta domina Papiamento of e idioma di su pashent completamente, mester busca manera pa su reportahe cuadra na Hulandes, sin cu ta import’e e lenguahe of idioma di e pashent.

Sin concordancia di idioma materno, e adulto mayor ta sinti e asimetria di poder: e por opta pa keda keto, duna contesta cortico, adapta su mes na e situacion of kisas comunica mita di loke e lo kier bisa. Awendia hasta usa AI (Inteligencia Artificial) pa comprende kico e otro ta bisa… cu no necesariamente ta corectamente traduci.

Barera Cultural (Falta di Sincronisacion Holistico): Den un consultorio ‘druk’, e enfoke ta puramente biomedico (“un remedi/droga pa un sintoma”). No ta nada nobo cu e cultura Europeo aki ta contra-productivo den nos cultura Caribeño/Arubiano, pio ainda ora esaki ta trata di e bida social y familiar di e adulto mayor of pashent. Si e dokter/profesional no tin e competencia cultural suficiente pa informa su mes di e contexto di bida como introduccion, e pashent ta sinti cu e no ta “mira” como ser humano, sino como un simpel number.

Barera Social-Individual (Tabu y Temor di Perde Autonomia): Tin un presion social grandi unda e adulto mayor tin miedo di wordo mira como un ‘carga’ of un ‘bobo’. E por tin temor cu si e conta tur su limitacionnan (especialmente rondo di salud mental), e consecuencia lo ta perdida di su independencia—manera wordo manda un cas di cuido of poni bou curatela, kita su rijbewijs,etc. P’esey, e ta prefera sconde su realidad tras di frasenan socialmente acepta: manera: “Si dokter. No dokter, Tur cos ta bon”, “Dios bendiciona dokter”, etc.

E Raiz di e Problema: Modelonan copia y importa sin Mas

E modelo socio-medico di Aruba ta un copia directo for di Hulanda (manera e structura administrativo di AZV y Hospital). Historia a demostra, mescos cu a pasa den ramo di enseñansa, cu e modelonan copia aki ta causa mas daño psicologico cu bon, pasobra nan no ta cuadra cu e realidad social y cultural di e region Caribense pa desaroyo optimal y a wordo diseña puramente como un instrumento di “managed care”—un capa administrativo enfoca strictamente riba eficiencia financiero/economico y standarisacion.

Na momento di implementa AZV, a importa e modelo aki ignorando cu e poblacion ta multicultural, uzando e slogan di “E hende ta Central” conscientemente como un simpel fachada cu ta favorece esnan na cabes di e sistema na poder. E fayo cardinal ta cu e pashent promedio na Hulanda ta altamento alfabetisa den salubridad, individualista, ta bay ‘Straight-To-the Point’ y no mester depende di un conexion emocional pa sinti su mes safe cerca dokter. Na Aruba, e modelo aki ta reduci e adulto mayor na un simpel cliente den un fabrica… No como un ser humano.

Ora aplica e medidanan deshumano aki, nos ta destrui conscientemente y inconscientemente e base di nos identidad cultural. Hopi adulto mayor ta perde confiansa, keda keto y ta dicidi pa no bishita dokter mas, of ta opta pa spaar pa paga un dokter priva of den exterior, ya cu AZV tampoco lo cubri gasto pa un segundo opinion.

E Consultorio como Campo di Mina: Idioma y Reclutacion

E debate tocante e exigencianan di idioma actual ta toca e derecho fundamental di e pashent na un cuido safe y ta enfrenta dos postura polarisa.

Argumentonan pa un exigencia estricto di Papiamento:

Seguridad Clinico: Comunica den lenga materno ta crucial pa un diagnostico corecto. Sin esaki, e riesgo di eror medico ta aumenta drasticamente.

Etica y Dignidad: Exigi pa un dokter papia e idioma local ta un cuestion di mustra respet basico pa e comunidad p’asina mustra empatia y comprende e pashent su necesidad miho.

Vulnerabilidad Neurocognitivo: Condicionnan manera un stroke of un trastorno of condicion neurocognitivo Mayor of leve ta pone cu e adulto mayor ta confundi su idioma secundario (manera Hulandes, Spaño of Ingles), dependiendo unicamente di Papiamento. Si e dokter usa testnan Hulandes traduci sin valides cultural, e resultadonan no por ta confiabel y por resulta den un tratamento eroneo y/of peligroso.

Argumentonan for di e perspectiva di maneho y reclutacion:

Scarsedad di Personal: Aruba ta enfrenta un scarsedad cronico di specialista y dokternan di cas. Sa pasa tambe cu maske tin uno local mes, e escogencia personal lo bay pa busca un extranhero simplemente pa capricho. Esaki ta un di e motibonan pa un lista di espera largo y/of usa e puente di ‘medische uitzending’ den exterior (Colombia, Hulanda).

E Compromiso di “ta Habri pa Siña”: Cu regularidad por nota den e vacaturanan cu e dokter mester por papia Ingles y Hulandes pero mester ta habri pa siña e Lenga Papiamento y NO ta obligatorio den solicitud.

Aki ta unda otro paradox ta haci su entrada unda e mercadeo di reclutacion ta enfrenta e desbalansa etico serio. Ehempelnan tin di sobra unda ta atrae dokternan/specialista, profesional Hulandes online cu promesanan di “Tropisch Eiland, zon zee en witte stranden” y salarionan lucrativo, catalogando Papiamento como “No asina importante” si kier solicita. Curiosamente, e vacaturanan aki no ta wordo publica den prensa local, lo cual ta lanta sospecho cu e sistema no tin interes den solicitudnan local, preferando na su lugar paga profesionalnan extranhero sumanan astronomico pa bini Aruba cu yen beneficio secundario.

Choke Cultural, Traduccion y e Silencio Forsa

Nos cultura ta basa riba asertividad indirecto, respet y calor. Ora e profesional, presiona pa e oloshi di AZV, ta keda wak su computer, suspira of mustra pura, e pashent ta adopta un actitud pasivo di “impotencia adkiri” (learned helplessness), scondiendo su dolor tras di e frase: “Mi no kier molestia”.

Ademas, e sistema ta asumi eroneamente pa uza un famia como traductor ta suficiente, sin comprende cu NO ta etica y hasta insolente traduci palabra pa palabra y pensa cu esaki ta mescos cu interpreta e ‘nuance’ cultural: Depresion Mascara: Tristesa den nos adultonan mayor hopi biaha ta presenta como keho fisico (“mi curpa ta pisa”). Un profesional cu no conoce e nuance di Papiamento y cu tin djis 10 minuut, ta evalua esaki como “normal pa su edad” y lo skirbi un receta pa un analgesico, (den 10 minuut) cu tuma tempo pa busca e causa di e keho di e adulto mayor.

Perdida di Fluides: Den e prome fasenan di un Trastorno Neurocognitivo, forsa un adulto mayor pa expresa su mes na Hulandes den un ambiente di pura ta crea un trauma asina grandi cu e ta opta pa cera su mes den su propio mundo pa motibo di no por expresa su mes (fácil) den e idioma Hulandes.

Finalmente, e adultonan mayor tambe sa opta pa keda keto pa temor pa represaya personal, accionnan huridico, of demandanan financiero. Riba caya of socialmedia durante Pandemia, por a tende expresionnan fuerte manera: “Dokter y hues ta mata cu autoridad, “Miho no confronta nan; of Bo lo ta para impotente contra nan”. E miedo pa e “bata blanco” of uniform ta pone hopi evita di busca cuido, lagando nan consumi pa un silencio forsa.

Solucionnan Concreto: E Caminda pa un Cuido Humanisa

Pa duna e generacion di adulto Mayor di awe y tambe esun di Futuro e bida digno cu nan merece, AZV y e institucionnan mester kibra e monopolio di e modelonan importa a traves di e siguiente reformanan: Restructura di Reclutacion (Prioridad pa Medico Local): Stimula e ‘Brain Gain’ lansando programanan activo pa atrae mediconan Arubiano cu ta den exterior. Elimina e mercadeo di ‘zon, zee en strand’ y dirigi e recrutacion (werving) riba profesionalnan cu tin afinidad trans-cultural.

Acreditacion Cultural y di Idioma Obligatorio Adelanta: Un curso intensivo y certifica di Papiamento, hunto cu un entrenamento stricto riba e norma- y balornan y historia di e país (isla), mester ta e exigencia stricto prome cu firma un contract y despues pasa un comision di profesionalnan Arubiano. Es mas e contractnan mester ta mara na un tempo tanten ta buscando un Arubiano activamente of un hende capacita cu conocemento verdadero di cultura, norma y balornan, adaptacion y na e manera di comunica cu nos adultonan mayor.

Pool di Traductornan Medico Profesional: Prohibi e practica di obliga miembronan di famia of conoci pa fungi como tolk. Mester inverti den un pool di traductornan / interprete huramenta medico profesional e independiente tambe pa traduci y interpreta raportnan traha na Hulandes of otro idioma pa e pashent.

Horario di Consulta Flexibel pa Gruponan Vulnerabel: Pashentnan mayor vulnerabel mester haya structuralmente un tempo standard di 25 pa 30 minuut pa consulta, dunando espacio pa e combersacion humano (den su lenga/idioma materno).

Institui un Ombudsman di Cuido di Adulto Mayor, Meldpunt Anonimo, Institui un Ombudsman independiente y un punto di alarma anonimo. Un departamento di Polis special pa vigila y atende e seguridad pa adulto mayor, y un departamento pa compila kehonan di abuso institucional, negligencia, financiero, físico, etc. y bini cu ley di proteccion di nos Adulto Mayor cu urgencia.

Conclusion

E fundeshi di un maneho de salubridad etico mester ta basa riba confiansa, e relacion humano y e sintimento di ta comprendi; esaki tin mas efecto riba e curamento y stabilidad di un adulto mayor cu remedi so. Ta un berguensa amargo cu e generacion cu a lanta Aruba mester pasa nan ultimo añanan den temor pa e personanan cu supuestamente mester cura nan. E deber di ricibi atencion y cuido medico ta universal, y ta ora pa e sistema di salubridad di Aruba cuminsa papia structuralmente (completo y NO mita) den e idioma y cultura di su adultonan mayor/ pashent.

Den e proximo edicion lo enfoca riba ehempelnan di prevencion di abuso di adulto mayor tanto den comunidad como institucional den e era di cuido nos dilanti. Siguientemente algun punto di reflexion pa habri e debate riba e transformacion necesario den nos sistema di cuido:

Punto di Reflexion

Dignidad vs Eficiencia: Nos por boga pa un sistema di salubridad hudicialmente “moderno”: si pa logra esaki, nos tin cu reduci e balor humano di e adulto mayor na un simpel cifra den un presupuesto? Nos lo alcansa nos meta?

Identidad y Salud: E idioma no ta simplemente un medio di comunicacion; e ta e curason di e salud mental di un pashent. Nenga e idioma y cultura materno (Papiamento) den consulta ta ekivalente na nenga e siguridad clinico di e pashent / adulto mayor.

Dehumanisacion Structural: E hecho cu un adulto mayor ta sinti “impotencia adkiri” den un consultorio ta un indicador cu e sistema, conceptualmente diseña pa cura, ta actuando silenciosamente como un opresor.