De mogelijke terugkeer van Mike de Meza in de Arubaanse ministerraad roept een potentieel moeilijke vraag op binnen de AVP-Futuro-coalitie: wat hebben de twee partijen precies afgesproken over HOFA?

Minister Gerlien Croes, leider van Futuro, heeft zijn standpunt duidelijk gemaakt. Futuro heeft er volgens hem geen bezwaar tegen als AVP De Meza als minister benoemt. In recente opmerkingen tegenover lokale media gaf Croes echter aan dat iedere minister die toetreedt tot de regering de afspraken uit het regeerakkoord moet onderschrijven. In dat verband noemde hij HOFA specifiek als onderdeel van de afspraken tussen de coalitiepartners.

HOFA wordt niet expliciet genoemd in het Regeerprogramma AVP-FUTURO 2025-2028. Dat HOFA daarin ontbreekt, betekent echter niet automatisch dat AVP en Futuro tijdens de regeringsformatie geen afzonderlijke politieke afspraak hierover hebben gemaakt. Wat publiekelijk wel kan worden vastgesteld, is dat het regeerprogramma verschillende doelstellingen bevat die verband houden met HOFA, waaronder duurzame overheidsfinanciën en onderhandelingen met Nederland over de herfinanciering van de Arubaanse schuld.

Minister Croes ging nog een stap verder door de kwestie rechtstreeks te koppelen aan het voortbestaan van de regering. Volgens hem moeten de coalitiepartners bij onenigheid over een onderdeel van het regeerakkoord om de tafel gaan om tot een oplossing te komen. Als zij uiteindelijk geen overeenstemming kunnen bereiken, zo zei hij, “is er geen regering”.

Die uitspraken zijn van betekenis omdat De Meza zich kritisch heeft uitgelaten over HOFA, terwijl het juridische obstakel dat hem eerder verhinderde minister te worden inmiddels is weggenomen.

De Meza nu benoembaar als minister

Het Openbaar Ministerie (OM) heeft onlangs een schikking getroffen met De Meza, waarbij hij Afl. 2.500 heeft betaald zonder schuld te erkennen. Daarmee kwam een einde aan de strafzaak tegen hem. Deze ontwikkeling heeft een belangrijk obstakel weggenomen voor het verkrijgen van de verklaring omtrent het gedrag die nodig is voor een ministeriële benoeming.

AVP maakte vervolgens bekend dat De Meza nu als benoembaar voor een ministerspost wordt beschouwd.

Premier Mike Eman heeft eveneens aangegeven dat, mocht De Meza besluiten tot het kabinet toe te treden, de huidige minister Rene Herde plaats voor hem zal maken. Eman zei niet te verwachten dat een dergelijke ontwikkeling problemen binnen de coalitie zal veroorzaken.

De opmerkingen van Croes suggereren dat Futuro De Meza evenmin als het probleem beschouwt. Zijn onderscheid is duidelijk: AVP heeft het recht te bepalen wie de partij als minister wil benoemen, maar die persoon moet zich volgens Croes wel kunnen vinden in de afspraken die tussen AVP en Futuro zijn gemaakt.

Daarmee verschuift de discussie naar de inhoud. Als De Meza zijn bezwaren tegen HOFA handhaaft, terwijl Futuro HOFA als een bindende coalitieafspraak beschouwt, kan zijn mogelijke benoeming AVP en Futuro dwingen duidelijkheid te verschaffen over een vraag die tot nu toe opvallend onbeantwoord is gebleven.

Waar staat HOFA in het regeerprogramma?

De verklaring van Croes dat HOFA onderdeel is van het regeerakkoord leidde onmiddellijk tot een reactie van voormalig premier en MEP-leider Evelyn Wever-Croes.

Wever-Croes wees erop dat HOFA niet voorkomt in het publiek beschikbare Regeerprogramma AVP-Futuro 2025-2028. Zij vroeg daarom naar welk akkoord Croes precies verwees en suggereerde dat, als er een afzonderlijke afspraak bestaat, die niet publiekelijk bekend is.

Een analyse door Bon Dia Aruba van het gepubliceerde regeerprogramma bevestigt een belangrijk onderdeel van deze discussie: HOFA wordt in het document niet expliciet bij naam genoemd.

Het programma lijkt evenmin een expliciete toezegging te bevatten waarin AVP en Futuro overeenkomen een Rijkswet voor duurzame overheidsfinanciën voor Aruba, bekend als HOFA, in te voeren, of een andere Rijkswet waarmee financieel toezicht op Aruba wordt vastgelegd.

Dat betekent echter niet noodzakelijk dat de interpretatie van Croes over de coalitieafspraken ongegrond is.

Het regeerprogramma bevat verschillende afspraken die inhoudelijk nauw aansluiten bij de doelstellingen rond HOFA.

AVP en Futuro hebben zich gecommitteerd aan duurzame overheidsfinanciën, beter financieel beheer en begrotingsnormen. De regering belooft daarnaast de hervormingen in verband met het Landspakket voort te zetten en de samenwerking met Nederland te versterken.

Belangrijker nog is dat het regeerprogramma expliciet vermeldt dat de regering van plan is de onderhandelingen met Nederland over de herfinanciering van de staatsschuld af te ronden en te formaliseren. Ook wordt verwezen naar gesprekken over de herfinanciering van andere financiële verplichtingen.

Schuldherfinanciering vormt een belangrijk onderdeel van de bredere financiële relatie tussen Aruba en Nederland en is daarmee ook verbonden aan HOFA.

Er is dus een belangrijk onderscheid. Het openbare regeerprogramma bevat toezeggingen over verschillende doelstellingen die met HOFA samenhangen, waaronder duurzame overheidsfinanciën en de herfinanciering van Aruba’s schuld. Wat in het openbare programma zelf niet terug te vinden is, is een expliciete afspraak tussen AVP en Futuro over HOFA als zodanig.

Dat laat ruimte voor twee interpretaties. Croes kan HOFA beschouwen als het instrument waarmee de financiële doelstellingen die AVP en Futuro zijn overeengekomen moeten worden bereikt. Een andere mogelijkheid is dat er tussen de coalitiepartijen een specifiekere politieke afspraak over HOFA bestaat die niet expliciet is vastgelegd in het openbaar beschikbare regeerprogramma.

HOFA dateert van vóór het akkoord tussen AVP en Futuro

De kwestie is vooral relevant omdat het proces dat uiteindelijk tot HOFA heeft geleid niet onder de huidige regering is begonnen.

HOFA moet bovendien niet worden verward met COHO. COHO, het Caribisch Orgaan voor Hervorming en Ontwikkeling, was voornamelijk verbonden aan de hervormingen die voortkwamen uit de afspraken tijdens de coronacrisis en het Landspakket.

De wetgevende voorganger die directer verband houdt met HOFA is het voorstel voor de Rijkswet Aruba financieel toezicht, waarmee werd beoogd het financiële toezicht op Aruba in een Rijkswet vast te leggen.

Aruba en Nederland bereikten vervolgens in juni 2024 een Bestuurlijk Akkoord over een nieuw kader voor duurzame overheidsfinanciën. Dat proces ontwikkelde zich uiteindelijk tot het huidige voorstel voor HOFA.

De chronologie is belangrijk.

Het akkoord uit 2024 bestond al voordat AVP en Futuro in 2025 hun regeerprogramma opstelden. Beide partijen traden dus toe tot de regering op een moment dat de onderhandelingen met Nederland over financieel toezicht al een gevestigd politiek dossier vormden.

Tegelijkertijd verklaart het regeerprogramma niet expliciet dat de coalitie zich verbindt aan een specifieke Rijkswet die uit dit proces voortvloeit.

Dat maakt de verklaring van Croes politiek relevant. Als aanvaarding van HOFA zo fundamenteel is dat onenigheid daarover het einde van de regering kan betekenen, rijst de vraag of AVP en Futuro deze voorwaarde bij de vorming van de coalitie expliciet zijn overeengekomen.

Discussie over transparantie breidt zich uit naar Futura

Intussen is het conflict verder uitgebreid dan alleen HOFA.

In haar reactie bekritiseerde Wever-Croes Gerlien Croes ook op het gebied van transparantie. Croes antwoordde door zichzelf “pro-HOFA” en voorstander van verantwoording over publieke middelen te noemen, waarna hij de discussie verlegde naar Stichting Futura.

Croes stelde dat Afl. 14 miljoen naar Futura is gegaan en zei dat hij sinds januari 2026 om verantwoording over deze middelen vraagt.

Documenten die in het kader van de politieke discussie circuleren, tonen aan dat Futura aanzienlijke overheidsmiddelen heeft ontvangen. De openbaar beschikbare documenten zijn op zichzelf echter onvoldoende om het specifieke door Croes genoemde bedrag van Afl. 14 miljoen vast te stellen. Evenmin tonen zij misbruik van publieke middelen aan.

De uitspraak van Croes moet daarom worden beschouwd als een oproep tot transparantie en niet als bewijs van financieel wanbeheer.

De discussie over Futura illustreert niettemin hoe snel het debat over HOFA is uitgegroeid tot een bredere politieke confrontatie over transparantie en toezicht op publieke middelen.

De grootste test moet mogelijk nog komen

Vooralsnog is er geen conflict over de benoeming van Mike de Meza, omdat die benoeming niet heeft plaatsgevonden. De mogelijkheid van zijn terugkeer heeft echter wel een vraag blootgelegd die AVP en Futuro uiteindelijk mogelijk zullen moeten beantwoorden.

Croes zegt dat Futuro zich niet zal mengen in de keuze van AVP voor haar ministers. Daarmee haalt hij de persoonlijke vraag weg of hij bereid is De Meza als lid van het kabinet te accepteren.

In plaats daarvan trekt hij de grens bij een mogelijk veel fundamenteler punt: HOFA. Als De Meza toetreedt tot de regering en tegelijkertijd een standpunt over HOFA behoudt dat botst met dat van Futuro, zal de coalitie moeten bepalen of HOFA daadwerkelijk een bindend onderdeel vormt van de afspraken waarop de regering is gebaseerd.

De boodschap van Croes aan AVP komt er in wezen op neer dat de keuze van haar ministers een zaak van AVP is, maar het regeerakkoord niet. En volgens Croes geldt dat als de coalitiepartners uiteindelijk geen overeenstemming kunnen bereiken over wat dat akkoord vereist, er geen regering is.

Nu De Meza in aanmerking komt voor een ministerspost, kan wat tot dusver vooral een debat over financieel toezicht was, uitgroeien tot een directe test voor de AVP-Futuro-coalitie zelf.

Donderdag verscheen Chania Fernandes-Pedra, verdachte in de fatale hit-and-runzaak van januari waarbij twee personen om het leven kwamen, opnieuw voor de rechter voor een pro-formazitting. Tijdens de zitting diende Fernandes-Pedra via een brief verschillende verzoeken in, waaronder het verzoek om zijn proces in vrijheid te mogen afwachten. De rechter wees dat opnieuw af. Ook werd duidelijk dat de verdachte twee advocaten op Curaçao heeft gevonden die bereid zijn de zaak op zich te nemen.

Dit was de tweede pro-formazitting voor de verdachte. Tijdens de vorige zitting op 3 juli kon de rechter de zaak niet inhoudelijk behandelen omdat de verdachte zonder juridische vertegenwoordiging voor de rechter verscheen. Daardoor kon de zaak niet worden behandeld zoals oorspronkelijk gepland. De rechter drong er toen op aan dat hij voor de volgende zitting, die donderdag plaatsvond, voor juridische bijstand zou zorgen.

De kwestie rond juridische vertegenwoordiging was bijzonder omstreden. Fernandes-Pedra werd eerder bijgestaan door de advocaten Illes en Emerencia. Later werd de rechtbank geïnformeerd dat advocaat Boyce zich bij het verdedigingsteam zou voegen. Kort daarna lieten Illes en Emerencia weten de verdachte niet langer te zullen vertegenwoordigen en dat Boyce de verdediging zou overnemen.

Omdat Boyce al jaren geen strafzaken meer had behandeld, verzocht de verdachte om ook advocaat Moszkowicz aan zijn verdediging toe te voegen. Het Hof wees dat verzoek echter af, omdat Moszkowicz niet staat ingeschreven om als advocaat op Aruba te praktiseren. Na die beslissing trok ook Boyce zich uit de zaak terug, waardoor Fernandes-Pedra zonder juridische vertegenwoordiging achterbleef.

Donderdag werd duidelijk dat de verdachte inmiddels twee advocaten op Curaçao heeft gevonden die bereid zijn hem te vertegenwoordigen. Hoewel hij opnieuw zonder advocaat voor de rechter verscheen, verklaarde hij dat bij de inhoudelijke behandeling van de zaak op 2 oktober wel een advocaat aanwezig zal zijn.

Voorafgaand aan de zitting circuleerden vier namen van advocaten die mogelijk juridische bijstand zouden kunnen verlenen. Deze namen werden tijdens de zitting echter niet genoemd, waardoor niet bevestigd kan worden om welke twee advocaten het gaat.

Tijdens de zitting in juli bleek dat verschillende onderdelen van het onderzoek nog niet waren afgerond. Zo liep er nog onderzoek naar de auto van de verdachte, waarbij Nederlandse autoriteiten was gevraagd of gegevens uit de boordcomputer konden worden uitgelezen. Die gegevens zouden onder meer meer informatie kunnen geven over de snelheid van het voertuig op het moment van het incident. Daarnaast was het rapport van de psycholoog nog niet afgerond.

Donderdag werd gemeld dat nieuwe documenten aan het dossier zijn toegevoegd. Daaronder bevinden zich het rapport over de boordcomputer van de auto, een e-mail van de advocaat van de slachtoffers met een vordering, een e-mail van de psycholoog aan de rechtbank en een technisch onderzoeksrapport van de politie.

Wat betreft de e-mail van psycholoog Boekhoudt bleek dat het psychologisch rapport nog niet volledig is afgerond. Als reden werd genoemd de psychische druk die de verdachte door zijn detentie ervaart. De psycholoog zou nog enkele gesprekken met de verdachte willen voeren voordat het rapport wordt voltooid. Het rapport zou vóór de volgende zitting in oktober worden ingediend.

Verdachte stuurt brief met verzoeken

De rechtbank ontving ook een nieuwe brief van de verdachte. Die brief was een dag eerder verstuurd, waardoor de rechter erkende dat hij nog geen gelegenheid had gehad om deze volledig te lezen. De zitting werd daarom korte tijd geschorst zodat de rechter de brief kon doornemen.

Na hervatting van de zitting behandelde de rechter de belangrijkste punten uit de brief.

De verdachte begon met een klacht over zijn detentie en stelde dat zijn voorlopige hechtenis in strijd is met het vermoeden van onschuld. Met andere woorden: hij betoogde dat hij niet in hechtenis zou mogen blijven zolang hij niet schuldig is bevonden.

De brief bevatte daarnaast verschillende verzoeken. De verdachte vroeg om aanvullend technisch onderzoek naar het incident, met bijzondere aandacht voor de slachtoffers en hun gedrag die avond. Volgens hem zou moeten worden onderzocht of de slachtoffers onder invloed van alcohol waren.

Ook vroeg hij om aanvullend technisch onderzoek naar de schade aan de auto en om een reconstructie van het incident via een simulatie. Zijn argument daarbij was dat hij de voetgangers op de weg niet had kunnen zien.

Verder vroeg hij om duidelijkheid over de ‘chain of custody’, oftewel de wijze waarop relevant bewijsmateriaal en documenten zijn verzameld en verwerkt, met name waar het de boordcomputer van de auto betreft. Ook vroeg hij om alle camerabeelden van de plaats van het incident die avond.

Daarnaast verzocht hij om getuigen te horen en om zijn voorlopige hechtenis onder bepaalde voorwaarden te schorsen. Als argument stelde hij dat er nog geen definitieve conclusie over zijn schuld kan worden getrokken zolang het volledige onderzoek niet is afgerond en geverifieerd.

Tot slot vroeg hij om een advocaat aan zijn verdediging toe te voegen. Dat bleek een van de eerder genoemde advocaten uit Curaçao te zijn.

In reactie op de brief ging het Openbaar Ministerie eerst in op het verzoek om getuigen te horen. Eerder was al geconcludeerd dat dit niet noodzakelijk was, voornamelijk omdat er voldoende camerabeelden van het incident en ander bewijsmateriaal beschikbaar zijn. Het OM herhaalde daarom dat het horen van getuigen niet nodig is.

Wat betreft de camerabeelden stelde het OM dat alle beschikbare beelden al zijn verstrekt.

Over het verzoek tot reconstructie en verder technisch onderzoek aan de auto zei het OM dat onvoldoende duidelijk was wat precies met die onderzoeken zou moeten worden vastgesteld. Bovendien zag het OM niet welke aanvullende bewijskracht deze onderzoeken nog zouden kunnen opleveren. Wel zou meer informatie kunnen worden verstrekt over het volledige traject waar het incident plaatsvond en over welke onderzoeken sinds het ongeval zijn verricht.

Tot slot verzette het OM zich opnieuw tegen voorwaardelijke vrijlating van de verdachte. De officier van justitie benadrukte dat de Arubaanse samenleving geschokt zou zijn als iemand in een dergelijke zware zaak in vrijheid zou worden gesteld.

Beslissing van de rechter

De rechter benadrukte allereerst hoe belangrijk het is dat de verdachte juridische vertegenwoordiging heeft wanneer de inhoudelijke behandeling in oktober begint.

Wat betreft het verzoek om een advocaat toe te voegen, herhaalde de rechter dat de verdachte twee beschikbare en op Curaçao geregistreerde advocaten heeft gevonden. De verdachte zal zelf moeten kiezen welke van de twee hem gaat vertegenwoordigen.

Voor de kosten van vlucht en verblijf van de advocaat of advocaten bevestigde de rechter dat artikel 69 van het Wetboek van Strafvordering van Aruba bepaalt dat noodzakelijke kosten voor juridische bijstand door het Land Aruba moeten worden betaald. Dit betreft niet het honorarium van de advocaat, maar wel reis- en verblijfskosten. De rechter beschouwde die kosten in de zaak van Fernandes-Pedra als noodzakelijk, omdat hij op Aruba geen andere juridische vertegenwoordiging had kunnen vinden.

Wat betreft de camerabeelden sloot de rechter zich aan bij het OM en stelde hij dat alles wat beschikbaar is al is overhandigd. Mochten er nog aanvullende beelden bestaan, dan zullen die aan alle betrokken partijen worden verstrekt.

Voor de ‘chain of custody’ besloot de rechter dat hierover een proces-verbaal moet worden opgesteld.

Het verzoek om een reconstructie van het incident via een simulatie werd afgewezen. Volgens de rechter is dat niet relevant voor de beschuldiging waarmee de verdachte wordt geconfronteerd. De aanklacht richt zich onder meer op de snelheid waarmee hij reed, waarbij de rechter benadrukte dat dit een risico was dat de verdachte op het moment van het incident bewust heeft genomen.

Ook het verzoek om aanvullend technisch onderzoek werd afgewezen.

Over het horen van getuigen zei de rechter dat daarvoor weliswaar juridische ruimte bestaat, maar dat er uitzonderingen mogelijk zijn. In het psychologisch rapport werd vermeld dat het welzijn van getuigen opnieuw in gevaar zou kunnen komen als zij het incident opnieuw moeten vertellen. De familie van de slachtoffers heeft aangegeven dat het incident voor hen een zwaar trauma vormt.

Daarnaast bestaat volgens de rechter de mogelijkheid dat het horen van getuigen uiteindelijk ook nadelig kan uitpakken voor de verdediging van de verdachte. Om deze redenen wees de rechter het verzoek af.

Tot slot deed de rechter uitspraak over het verzoek om voorwaardelijke invrijheidstelling.

De rechter legde uit dat hij zijn beslissing baseerde op het huidige dossier en op de vraag of er voldoende ernstige bezwaren tegen de verdachte bestaan.

Volgens de rechter zijn er voldoende ernstige bezwaren om de voorlopige hechtenis voort te zetten. Hij benadrukte bovendien dat deze bezwaren sterker zijn geworden na ontvangst van de nieuwste rapporten.

Er bestaat volgens de rechter een sterke verdenking en de mogelijke straf kan oplopen tot acht jaar gevangenisstraf. Ook wees hij op de maatschappelijke schok die vrijlating in deze zaak zou kunnen veroorzaken.

Daarom werd het verzoek om voorwaardelijke invrijheidstelling afgewezen.

De behandeling van de zaak is geschorst tot 2 oktober. De rechter verwacht dat de verdachte dan wel door een advocaat zal worden bijgestaan.

Luna pasa a anuncia cu Gobierno di Aruba, pa medio di Ministerio di Salud, Cuido di Adulto Mayor y Adiccion, hunto cu Directie Volksgezondheid (DVG) ta den preparacionnan pa un maneho nobo na bienestar di animal y comunidad henter. 

E maneho lo enfoca riba promove responsabilidad, pa asina preveni abandono di animalnan riba caya, pa asina hunto nos crea un Aruba mas sigur pa hende y animal.

Awe nos kier para keto riba un di e aspectonan mas importante di e maneho cu ta e nificacion di un doño di mascota responsabel.

Ken ta un Doño Responsabel?

Compromiso pa Bida Largo: Un doño responsabel ta e persona cu ora e dicidi di bira doño di un mascota, e sa cu hunto cu esey e ta acepta mesora e responsabilidad pa e mascota ey y pa cualke yiu cu e produci. E responsabilidad ey ta keda riba e persona aki pa semper of te dia e haya un doño nobo p’e.

Salud y Control: E doño responsabel ta percura pa e bienestar di e mascota, incluso su necesidadnan di comportacion, wordo respeta. Tambe e ta percura cu e mascota ta proteha mas miho cu e por contra malesanan contagioso (por ehempel door di laga vacuna su mascota) y contra reproduccion indesea (por ehempel door di castra/sterilisa su mascota).

Identificacion: E doño responsabel ta percura pa tur hende sa cu su mascota tin un doño.  E ta percura pa e mascota por wordo identifica, por ehempel bistiendo su mascota un banchi; pero tambe e lo percura pa identificacion permanente cu un microchip. E doño responsabel lo percura cu e microchip wordo registra den un base di dato y cu e informacion keda semper up to date, pa si un dia, pa mala suerte, e mascota perde y ora un otro hende hay’e, e por bay cu ne na un dokter di bestia pa haya sa ken ta su doño.

Siguridad: E doño responsabel ta percura pa tuma tur paso rasonabel pa garantisa cu su mascota no ta anda riba caya fuera di control na un manera cu e mascota por forma un problema pa e comunidad, medio ambiente y/of un peliger pa su mes.

E campaña #NoMasSufrimento, #MasDoñoResponsabel ta invita tur ciudadano pa forma parti di e cambio. E solucion di e problema aki no ta depende solamente di ley y Gobierno, pero tambe di e compromiso y responsabilidad di cada ciudadano cu ta biba riba Aruba.

Sea abo tambe un doño di mascota responsabel. Cada acto di responsabilidad ta salba un bida.  Planta amor, brinda speransa y proteha bienestar di nos animalnan!

Den e edicion aki tocante nos idioma Papiamento, nos ta continua cu e tema di vocabulario di origen indígena den nos idioma. Nos herencia indigena ta resulta di varios origen, cu ta conecta nos cu gran parti di nos continente. Basicamente nos Papiamento ta contene palabra di origen indigena di varios region y cu ta varia tambe probablemente den e manera con nan a yega cerca nos. Nos tin e palabranan di origen Caquetio, cu nos tabata comparti cu e otro islanan den cercania y parti di e region mas cerca riba continente mes. Fuera di esey nos tin palabra cu ta origina di e idioma indigena Taino, di e islanan grandi den Caribe: Cuba, Hispañola (Haiti y Republica Dominicana) y Puerto Rico, ademas di mas isla di menor tamaño. Pero tin mas palabra, por ehemplo di continente Americano, principalmente palabra cu a keda integra den Spaño y asina a yega na nos tambe. Nos tin por ehemplo bastante palabra di origen Venezolano o Colombiano, cu no ta di e region Caquetio, pero di otro region na e paisnan aki. Tambe nos tin palabra di origen Nahuatl, cu tabata un idioma cu a nace na Mexico y a yega na domina tambe den bon parti di America Central. Hopi palabra Nahuatl a bira comun den Spaño y asina a penetra den henter America Latino, incluyendo nos islanan.

Palabra di origen Caquetio

Nos ta continua aki cu palabra Caquetio, despues di trata algun caba den e edicion anterior di 15 augustus. Nos tin algun mata aki:

Dabaruida – tambe yama ‘dabarui’, (Pithecellobium unguis-cati), cu ta duna un fruta, un baliña cora cu un simiya preto cu un parti suave blanco, cu bo por come. Awendia ta usa e material aki tambe como base pa cuminda ‘vegan’, loke ta duna bida nobo na un mata cu ta indigena tambe na Aruba.

Cahuara – (cawara); (Cordia dentata), un mata conoci cu por mira den hopi cura, cu flor oraño y un fruta blanco cu no por come. Na Venezuela tin un mata conoci como ‘caujaro’, pero cu tin flor di color geel; talvez esun di nos ta un subespecie, aunke nos no ta biologo pa bisa esaki cu certeza.

Shimarucu – (Malpighia emarginata) un mata di fruta cu no mester introduccion, conoci pa su gran contenido di vitamina C. E nomber ta conoci na Venezuela tambe: ‘cemaruco’ (of: semerúca). Probable origen Caquetio.

Palabra di origen Taino

For di e islanan grandi den Caribe a hereda un cantidad grandi di palabra indigena, cu a penetra den Spaño y varios otro idioma. Palabra manera ‘hamaca’, ‘barbacoa’, ‘guayaba’, ‘iguana’ (yuana), ‘batata’, ‘canoa’, ‘carey’, ‘comején’(comehein), ‘colibri’. Di e ultimo aki a surgi e pregunta di unda e nomber ‘blenchi’ ta bin, cu nos ta usa pa e colibri; tambe un palabra d origen indigena? Segun e Wikiwoordenboek e palabra ta bin di ‘verblinden’, e colornan radiante di e pahra aki ta ‘blind’ bo. Nos no ta completamente convenci.

Den un anterior edicion nos a elabora riba origen di e ‘guatapana’, cu varios siglo pasa tabata existi na Corsou tambe. Nos averiguacion adiconal awor ta bisa nos cu e ‘guatapana’ ta di origen Venezolano, aunke nos no por bisa di cual idioma indigena. E mata (‘Caesalpinia coriaria’) ta mihor conoci internacionalmente como ‘divi divi’ cu por cierto tambe ta di origen indigena, probablemente di e idioma Taino di e pueblonan indigena cu tabata pobla e islanan grandi di Caribe.

Palabra di origen Nahuatl

Esaki ta e idioma cu un lista extenso di palabra cu a penetra den Spaño hopi siglo pasa caba. Por ehemplo: ahuacatl, cu na Spaño a bira ‘aguacate’ y cerca nos ‘awacati’. Asina tambe ‘tomatl’ cu a bira ‘tomate’ (tomati). Di mesun manera tambe ‘xocolatl’ a bira ‘chocolate’ (chuculati). Nos no por trata tur palabra, pero ta dedica special atencion na algun.

Chapolin – cu a bira ‘chapulín’ na Spaño, e nomber pa un insecto cu nos ta yama ‘tiracochi’. E palabra a haya fama internacional a traves di e serie di television cu ‘El chapulín colorado’ como heroe central, cu a entretene varios generacion den henter America Latino y Caribe durante nan hubentud.

Achiote – un mata cu nomber Nahuatl, di Mexico, originalmente ‘achiohtle. Nomber Latin ‘Bixa Orellana’. E nomber cientifico ta bin di un nomber indigena di e islanan di Caribe: ‘bija’. Ta usa e simiya di achiote como condimento, pero na Aruba nos tin un nomber special p’e: ‘rucu’. Pero esaki tambe ta un palabra indigena, ‘urucú’ di probable origen Mexicano o Centroamericano.

A pesar di e cambionan fundamental cu a anuncia den nos enseñanza, ta parce cu e practica di semper ta keda insisti. Prueba cu manera di pensa y traha no ta cambia di nochi pa mainta? E critica reciente di e partido opositor menor riba e contradiccion entre e cambio pa Papiamento como idioma di instruccion y enseñanza multilingual, y e persistencia den compra di material didactico na Hulandes por parce sorprendente, pero no mester ta. E ta producto di un situacion conflictivo, unda cualkier escogencia gubernamental pa un idioma di instruccion lo a termina den igual situacion di sosten di un banda, y resistencia abierto o oculto di otro banda. Al fin y al cabo, ta esey ta e situacion cu nos tin decadas aden caba.

Loke a cambia ta cu e opcion pa Papiamento como idioma di instruccion den enseñanza basico awor ta topa cu resistencia, despues cu pa tanto aña duna les na Papiamento tabata e forma di mustra resistencia contra e sistema oficial, cu tabata prescribi Hulandes como idioma di instruccion, cu tur material didactico na e idioma ey disponible tambe. Y hende tin e tendencia di sigui custumber bieu, esey ta un realidad mundial y ta aplicable aki tambe. Sin embargo, esaki no ta soluciona e problema cu nos enseñanza ta aden actualmente. Segun nos opinion e ‘incumplimento’ ta simplemente pasa pa e otro banda y uso di Hulandes ta keda un realidad, mientras oficialmente no ta tuma paso pa coregi, si esey den cierto caso lo ta debido. Pero kico por mira ta pasando? E escogencia, oficial, pa Papiamento no ta termina e debate cu tin den e sector mes, ni esun mas amplio den comunidad. Ademas, e escogencia pa ‘enseñanza multilingual’ ta laga nos cu e pregunta fundamental con ta structura e maneho multilingual aki: cual lugar cada idioma ta haya den cual tipo di enseñanza? Despues di e anuncio di e opcion pa Papiamento realmente no a scucha mucho mas di e avance den preparacion di e sector completo pa e cambionan cu mester a bin. Tampoco nada di un planificacion con e implementacion ta bay tuma lugar. Por ta cu e planificacion ta existi dentro di e ministerio responsable y entre esnan mas informa di e sector, pero prensa y publico a keda den scuridad ta kico exactamente ta e plan. Di e banda ey e critica opositor ta un señal oportuno di e falta di transparencia den e materia aki, independiente di e opinion cu un persona por tin riba e opcion di maneho mes. Y ta implica cu nos mester cuminza haci e preguntanan fundamental den e asunto aki, por ehemplo: e situacion nobo encuanto idioma lo permiti e mesun ‘libertad’ (o ‘libertinahe’) cu a reina pa mas di mitar siglo den enseñanza, unda regla oficial tabata bisa cu mester usa Hulandes como idioma di instruccion, aunke tur hende tabata na altura di e situacion real unda instruccion na Papiamento tabata domina, pa varios motibo, practico tambe, manera integracion di un cantidad considerable di migrante. E realidad aki no tabata conta pa e scolnan, mihor equipa y cu un publico di mayor ingreso personal, cu tabata mantene un regimen estricto di Hulandes, cu nan publico selecto tabata y ainda ta aprecia. Ta parce cu e opcion pa Papiamento y e opcion pa enseñanza multilingual a laga nos sin clarificacion con esaki lo mester bay tuma lugar den practica, y ta habri caminda pa un variedad di opcion pa maneha un scol, aunke por tin guia directivo oficial mas estricto.

E problema fundamental ta keda: unda nos kier bay den futuro? Si nostin cincuenta o mas aña ta permiti un sistema ‘flexible’ unda cada scol o hasta cada maestro ta(bata) dicidi e propio proporcion di idioma aplica como idioma di instruccion den klas, nos ta bay haya e mesun flexibilidad aki aplica tambe pa e modelo multilingual? Quizas aki mester cuminza exigi claridad di e ministerio concerni y dirigencia di scolnan, cu por brinda un contesta satisfactorio pa e parlamentario opositor menciona. Por ta cu usa fondo procedente di gobierno pa cumpra material na Hulandes por parce contradictorio si a opta pa Papiamento, perota pas perfectamente den e modelo ‘flexible’ cu ta manehando, sin admiti esaki abiertamente? Esey lo fit hopi bon den e tradicion di mas di mitar siglo di ‘hunga caco scondi’ tras di e cortina di idioma Hulandes como idioma di instruccion, mientras Papiamento tabata mas cu presente caba den mayoria di klas den enseñanza basico. Pa evita mal comprension: no ta boga aki pa un sistema estricto y rigido, pasobra e no lo cuadra tampoco cu e opcion pa enseñanza multilingual. Corda cu a opta pa un sistema nobo, experimental, cu ta exigi di un banda flexibilidad, pero di otro banda semper dentro di e obhetivonandi e plan, di cual comunidad mester tin completo claridad. E claridad ey falta y esaki tampoco mester ta un sorpresa, ya cu sector di enseñanza mes tambe semper a sufri di un tipo di ‘secretismo’ profesional, cu e pensamento cu hende pafor di e ‘veld’, manera e sector ta autodenomina su mes, no tin nada di haci cu loke ta pasa den e sector. Pero lo ta preferible pa trata e sector como un parti clave di gobernacion y tambe di interes general, unda e ciudadano hoben, banda di e docente, mester ta para central. Ta di spera cu e mandatario concerni no ta tuma e critica menciona como oportunidad pa contra-ataca politicamente, sino un momento, hopi necesario, pa duna claridad na comunidad.