Automobilisten op Aruba moeten vanaf deze week meer betalen aan de pomp. De minister van Financiën, Economische Zaken en de Primaire Sector heeft nieuwe brandstofprijzen bekendgemaakt die de recente onrust op de mondiale energiemarkten weerspiegelen.

De prijs van unleaded premium benzine stijgt naar 223,4 cent per liter, een toename van 9,8 cent. De prijs van diesel ULS gaat met 8,5 cent omhoog naar 201,4 cent per liter, terwijl kerosine voortaan 192,3 cent per liter kost, een stijging van 10,7 cent. Alle prijzen zijn inclusief BBO-, BAZV- en BAVP-belastingen.

De prijsstijging komt op een moment dat het conflict tussen de Verenigde Staten en Israël enerzijds en Iran anderzijds de mondiale energievoorziening onder druk zet. Door de spanningen zijn tankers die samen ongeveer 20 miljoen vaten olie per dag vervoeren vastgelopen in de Perzische Golf, omdat zij niet veilig door de Straat van Hormuz kunnen varen. Deze nauwe maar strategisch belangrijke doorgang is een van de belangrijkste routes voor olie- en gastransport in de wereld.

De wereldwijde olieprijs is sinds het begin van het conflict met meer dan 25 procent gestegen. De spanningen hebben al geleid tot het stilvallen van ongeveer een vijfde van de wereldwijde aanvoer van ruwe olie en aardgas. De olieprijs is daardoor opgelopen tot boven de 100 dollar per vat, voor het eerst in vier jaar, terwijl het conflict verder escaleert.

Daarnaast heeft Iran een grote raffinaderij in Saudi-Arabië en een installatie voor vloeibaar aardgas (LNG) in Qatar aangevallen. Hierdoor is de productie van geraffineerde brandstoffen onderbroken en ligt ongeveer 20 procent van de wereldwijde LNG-voorziening stil.

Analisten waarschuwen dat verlichting op korte termijn onwaarschijnlijk is. Volgens energie-experts zou een heropening van de Straat van Hormuz de enige ontwikkeling zijn die de situatie aanzienlijk kan stabiliseren. Tot die tijd zullen consumenten wereldwijd – ook op Aruba – waarschijnlijk de gevolgen blijven merken aan de pomp.

Na een langdurig voorbereidingstraject heeft minister van Financiën, Economische Zaken en de Primaire Sector, Geoffrey Wever, de introductie aangekondigd van boetes en sancties voor overtredingen van de vastgestelde prijzen van producten in de Canasta Basico. Naar verwachting zullen deze maatregelen in het tweede kwartaal van 2026 in werking treden.

De Canasta Basico werd ingevoerd om de prijzen te reguleren van basisproducten die consumenten dagelijks gebruiken. Elke maand publiceert het Departamento di Asuntonan Economico een lijst met producten die onder deze regeling vallen. Voor deze producten bepaalt de overheid de maximale verkoopprijs. Voor alle andere producten blijft het aan bedrijven zelf om hun prijzen vast te stellen, zonder directe overheidsinterventie.

Via de applicatie “Control di Prijs” kunnen consumenten de gereguleerde prijzen van de producten in de Canasta Basico raadplegen, inclusief de maximale prijs die daarvoor mag worden gevraagd. Dit is van groot belang, aangezien het gaat om essentiële goederen die betaalbaar moeten blijven voor de bevolking. Wanneer consumenten prijzen aantreffen die boven het vastgestelde maximum liggen, kunnen zij via een klacht melding maken van de overtreding.

De bescherming van consumenten krijgt de laatste tijd steeds meer aandacht, mede vanwege de economische druk waarmee veel huishoudens te maken hebben. In een eerder bericht in Bon Dia Aruba werd al gewezen op de stijgende kosten van levensonderhoud. Volgens een enquête die vorig jaar werd aangehaald door parlementariër Oduber gaf 88 procent van de respondenten aan dat zij minder kunnen kopen dan enkele maanden daarvoor, een realiteit die nog steeds voelbaar is in het dagelijks leven.

Ondanks de vastgestelde maximumprijzen komt het nog voor dat bedrijven en verkopers deze limieten overschrijden. Daarom wordt de invoering van boetes en sancties gezien als een belangrijke stap om de prijscontrole op basisproducten te versterken en te garanderen dat consumenten de prijzen betalen die door de overheid zijn vastgesteld.

De Canasta Basico omvat momenteel 1.399 producten van verschillende merken, gewichten en verpakkingen. Het instrument speelt een belangrijke rol in de bescherming van consumenten tegen internationale prijsstijgingen.

Uit gegevens over prijscontrole blijkt dat in 2025 gemiddeld 1,0 procent van de gecontroleerde prijzen in overtreding was. Van alle controles dat jaar bleek 1,2 procent van de gecontroleerde bedrijven de vastgestelde prijzen te overschrijden. In totaal werden 126 schriftelijke waarschuwingen uitgedeeld.

Tot nu toe was het echter niet mogelijk om bedrijven daadwerkelijk te beboeten. Met het nieuwe Landsbesluit Bestuurlijke Handhaving Prijzenverordening verandert dat. Het besluit voorziet in twee belangrijke instrumenten: een administratieve boete tot maximaal 25.000 florin voor groothandelaren en 12.500 florin voor detailhandelaren per overtreding, en een zogenoemde last onder dwangsom die bedrijven verplicht om overtredingen te corrigeren.

Volgens minister Wever vormt deze maatregel een historische stap in het consumentenbeleid. Het nieuwe handhavingsmechanisme moet ervoor zorgen dat regels niet alleen op papier bestaan, maar ook effectief worden toegepast om consumenten te beschermen.

Den e edicion aki di nos column semanal tocante Papiamento nos ta bay trata – atrobe – algun caso di adopcion/adaptacion reciente di palabra o concepto di otro idioma cu no semper ta resulta den claridad completo pa e lector. Tin di e palabranan aki cu nos ta topa den nos trabao periodistico, cu merece un clarificacion mas pronto posible. Un ehemplo di esaki ta e uso di e palabra existente den Papiamento ‘ofensa’, unda esun cu ta skirbi ta referi na un ‘delito’, un acto criminal. Segun nos opinion, ta recomendable pa no usa ‘ofensa’ pa indica esaki, pasobra e ta den uso caba, significando un ‘insulto’. E pregunta lo ta di unda e uso di ‘ofensa’ como termino pa indica ‘delito’ ta bin. Esaki mas cu claro di Ingles: ‘offence’, unda esaki ta ser usa banda di ‘felony’ y ‘misdemeanour’ como termino mas conoci banda di ‘crime’.Pa nos duna e panorama completo, na Spaño tambe ‘ofensa’ por ta sinonimo di ‘delito’ pero no ta asina comun den uso. Mas tanto ta papia di: ‘delito’, crimen, infracción, violación (di ley). Tur esakinan ta den uso na Papiamento tambe.Nos lo recomenda usa e terminonan aki na lugar di ‘ofensa’ cu pa mayoria di lector ta primeramente un ‘insulto’ y por causa cu e lector no ta comprende inmediatamente di kico kier indica cu e ‘ofensa’. Pero, manera semper, nos no ta ‘polis linguistico’.

Banda di e sustantivo ‘ofensa’ aki, nos conoce tambe e adhetivo ‘ofensivo’ cu mescos den Spaño por referi na algo di agresion, manera un actitud ‘ofensivo’. Loke nos no ta mira den nos Vocabulario oficial ta e sustantivo ‘ofensiva’ cu ta referi na un ataque. Esaki den uso di vocabulario militar, pero tambe den deporte. Corda si cu den deporte mas tanto nos ta usa, por ehemploden futbol, e terminonan ‘defensa’ y ‘ataque’ (atake) y no ‘ofensiva’. Segun nos opinion ‘ofensiva’ por ta den uso den nos Papiamento den e sentido aki tambe, peroen todo caso no como forma femenino di e adhetivo ‘ofensivo’, pasobra salvo algun excepcion, Papiamento no conoce adhetivo femenino.

Encuesta parlamentario?

Cu cierto regularidad nos ta topa cu e concepto ‘encuesta parlamentario’, cu nos ta haya algo cu ta causa confusion. Pakico? Pasobra e no ta un encuesta, un serie di pregunta tocante cierto tema, unda ta puntra un persona pa su opinion encuanto e tema ey pa yega na conoce un opinion general di un cierto grupo. E ‘parlementaire enquête’ procedente di Hulandes, ta di origen Frances y ta significa loke nos conoce como un ‘investigacion’. Pero, nos ‘encuesta’ tin algun relacion cu e ‘enquête’ Frances? Si, den e sentido cu investiga ta di cierto forma tambe ta ‘cuestiona’.Aki por bisa cu e termino Frances ta mas equivalente di loke na Spaño yama ‘cuestionamiento’: haci pregunta pa investiga un asunto.Aunke un encuesta den cierto sentido ta un investigacion tambe, unda ta recolecta dato di opinion di hende pa determina un opinion o punto di vista mas general, mayoria di hende lo comprende, si no splica esaki, cu parlamento den e caso specifico ey ta bay haci un ‘encuesta’, loke e no ta; e ta un investigacion, mas tanto discreto y confidencial, cu parlamento ta (laga) haci. Nos recomendacion: si ta usa e ‘encuesta parlamentario’, anto splica kico e ta na e promer momento cu e concepto ta aparece den bo texto.

Sentencia

Tin ora nos ta topa cu e palabra ‘sentencia’ pa indica un decision di un entidad o institucion, cu no ta un huez o corte. Esey no ta corecto anto, pasobra e sentencia, como equivalente di un ‘vonnis’ na Hulandes, ta solamente un corte, o huez di corte por duna. Den caso di decision o veredicto di un instancia o organismo cu no ta un corte, ta yama esaki un decision o resolucion.Ademas un huez o corte ta duna veredicto cu no ta yama ‘sentencia’ sino un ‘disposicion’ (Hulandes: beschikking) cu ta un decision den caso di un peticion, cu ta diferente cu un caso cu por ehemplo Ministerio Publico ta trece corte den caso di un delito. Como termino general por usa ‘veredicto’ cu ta conta pa corte y otro instancia.

Banco di Seguro Social Aruba (SVb) ta anuncia cu entrante awe a habri un kiosco nobo ‘MiPensioen Kiosk’ na MFA Noord. E iniciativa aki ta forma parti di e esfuerso continuo di SVb hunto cu gobierno di Aruba pa brinda servicio mas accesibel y eficiente na su clientenan.

E kiosco ta situa den edificio di MFA Noord cual ta habri tur dia di 7:30 am te 3:00 pm. Pa por usa e kiosco no mester di coy un number, por drenta MFA Noord, sigui indicacion di e MiPensioen Kiosco y usa e kiosco libremente.

Na e kiosco por obtene e Declaracion di Entrada (Inkomensverklaring) of bo Declaracion Anual (Jaaropgaaf), cualnan por print di biaha sin ningun gasto.

Pa usa e kiosk e cliente cu ta ricibi pensioen di AOV of AWW mester presenta cu su number di AOV. Si no conoce e number di AOV por WhatsApp SVb na 527-2760 (por WhatsApp mensahe so – no por yama) hunto cu e identificacion valido pa ricibi e number di AOV. Por usa e free wifi di MFA Noord pa conecta cu Whatsapp.

Importante: Solamente clientenan cu actualmente ta ricibi un Pensioen di AOV of AWW di SVb por usa e kiosco. E kiosco NO por wordo usa pa esnan cu no ta ricibi pensioen di AOV of AWW, ademas tampoco por wordo usa pa entrega aplicacion pa pensioen di SVb.

Entrante awo, tur dialuna y diaranson parti mainta tin un empleado di SVb presente na e kiosco pa asisti y guia clientenan cu uso di e kiosco.

E proximo bishita di nos Rey ta pone nos pensa, y no solamente con pa ricibi e bishita manera mester ta. Mirando tur e berguenza cu ta surgi de repente pa asunto cu a neglisha pa tanto tempo, lo ta hopi efectivo pa haya bishita halto cu mas frecuencia. Asina por lo menos nos gobernantenan lo haya regularmente un recordatorio, cu no ta laga otro remedi cu simplemente cu loke semper tabata nan obligacion. Den cierto sentido nos gobernantenan ta parce un tata o mama, cu no ta mantene su cas na orden pa su yiunan, pero ora tin e ‘peligro inminente’ di bishita importante, panico pa drecha cas ta drenta y ta purba logra siquiera algo di apariencia ordena.

Actualmente, cu e bishita menciona na mente, por tende di e critica riba nos infrastructura, cu segun un bunita expresion hereda di Hulandes yama ‘na werki’. E asunto ta mas bergonzoso ainda, pasobra e responsabilidad di mantene un infrastructura aceptable, ni siquiera impecable, ta promer tarea di e mandatario encarga. Sin embargo, pa hopi aña caba nos por mira cu infrastructura ta parce un ‘sluitpost’ riba presupuesto gubernamental, cu ta haya atencion ora no por ignora cierto problema mas. No cu semper esey tabata asina, pero na Aruba nada ta parce permanente, sigur ora ta trata di algo bon o util. Asina mas di 20 aña pasa un mandatario a bin riba e idea pa institui un fondo special pa inverti den nos careteranan. Como cu finanzas semper ta mustra preta, e fondo no tabata alcanza pa cubri tur cos, pero tabatin algun resultado positivo. Awor claro, bo por bisa cu sin fondo special tambe bo por a drecha caretera, si como gobierno bo ta mira esaki como algo necesario. Esey ta berdad, pero ta hopi mas dificil competi cu otro necesidad den presupuesto, si no tin un fondo separa, cu recurso dedica unicamente na e meta ey. En todo caso, e inmenso sabiduria di e siguiente gabinete a pone un fin na e fondo special, cu hustamente e argumento cu por financia mantencion di caminda directamente for di presupuesto, no mester fondo separa. Y kico a pasa seguidamente? A introduci proyecto special cu, fuera di su utilidad indiscutible, a crea infrastructura nobo, pero no a atende e necesidad di mantene y renoba e infrastructura existente. Un ehemplo di esey tabata e caminda di Rooi Frances pa Sabana Basora, cu a haya renobacion parcial den e proyecto grandi di doble via te na Pos Chiquito, pero por lo demas a keda un desastre completo, sin cu aparentemente un persona tabata poni responsable pa esey.

Kico nos kier indica cu esaki? Cu en berdad no tin mester di fondo special, pero di cualkier manera un fondo asina ta enfatiza cu gobierno, mas exactamente e ministro responsable, ta consciente di su tarea y ta actua consecuentemente. E realidad di awendia sin embargo, ta cu comunidad mester warda y spera cu e mandatario en cuestion lo duna muestra di ta consciente di su obligacion, mientras cu ademas e banda politico semper ta spera gratitud di pueblo, pa trabao cu e mandatario mester considera na promer lugar su tarea ‘normal’. Esaki ta haci nos corda un Editorial di 9 aña pasa, den cual a elabora tocante e contraste entre e reputacion – bon mereci – di Aruba su turismo, y loke ta nos experiencia diario como ciudadano di trato gubernamental. Aki un parti di e texto ey: “Awor, nos no ta skirbi tur esaki pa desmenti o bagatelisa cu Aruba ta y tin un nomber eyfo. Loke nos kier ilustra ta e contraste entre loke ta propaganda y loke nos como ciudadano cu ta biba aki y ta move rond, den auto y ohala tambe mas na pia o riba bicicleta, ta mira a base diario. Loke nos ta sinti ora nos drenta mayoria di oficina gubernamental y ta spera di haya un trato …bueno, normal. Nada di otro mundo, pero un gobernacion cu ta haci cos, ‘normal’. Cu tin por ehemplo placa disponibel pa mantene caretera. Awasero a cay, sali bay drecha loke a daña. Y no spera elogio y gradicimento, pasobra ta bo responsabilidad como gobierno.”

Conlusion: no ta mira tanto cambio den casi un decada. Como ciudadano mihor bo percura pa bo tin un auto, pasobra cana banda di caminda, unda hopi biaha no tin siquiera algo cu bo por yama ‘acera’, ta mas bien busca problema pa bo mes, sigur si bo ta un persona di edad. Awor, combina esey cu mal iluminacion riba caya y e hecho cu a pesar di inspeccion di vehiculo, di manera inexplicable mitar di Aruba ta core rond cu un vehiculo cu su dimlight ta mustra pa cielo, creando peligro pa e trafico contrario. Nos tur a custumbra caba cu esaki ta ‘normal’?

Nos por menciona hopi mas ehemplo di asunto cu no tin un atencion ‘normal’ pero esey no ta añadi argumento. Mas importante ta: ki dia comunidad ta cuminza exigi di nos gobernantenan pa nan atende cu prioridad e cosnan normal, cu ta afecta bida diario di un cantidad di ciudadano. Esey ta significa cu nos, como e yiunan den e comparacion haci na inicio, ta exigi cu mester por biba den un cas ordena, y no un desorden cu ta depende di bishita di alcurnia pa causa berguenza momentaneo, pa despues bolbe na e (des)orden di custumber. Bo bishita di alto nivel ta demasiado diplomatico pa bisa cu e lugar ta desordena, ta bo propio hendenan mester haci esaki. Rey mester ta bonbini semper, pero no pa pone cos ‘normal’ cana…