Bondia Aruba

news_item
Click to read more

Aruba y e Tratado di UNESCO: Un compromiso continuo pa nos Patrimonio  Cultural Intangible (PCI)

about 6 hours ago

Den un mundo cu ta cambia lihe, Aruba a confirma su compromiso cu proteccion di su identidad y cultura mediante e ratificacion di e Tratado di UNESCO pa salvaguardia Patrimonio Cultural Intangible, vigente desde 2013. E tratado aki ta un instrumento internacional cu ta yuda e paisnan proteha, promove y transmiti nan custumber, ritual y expresion

www.bondia.com
news item

Aruba y e Tratado di UNESCO: Un compromiso continuo pa nos Patrimonio  Cultural Intangible (PCI)

about 6 hours ago

Den un mundo cu ta cambia lihe, Aruba a confirma su compromiso cu proteccion di su identidad y cultura mediante e ratificacion di e Tratado di UNESCO pa salvaguardia Patrimonio Cultural Intangible, vigente desde 2013. E tratado aki ta un instrumento internacional cu ta yuda e paisnan proteha, promove y transmiti nan custumber, ritual y expresion cu ta forma parti esencial di nos identidad.

Patrimonio Cultural Intangible ta inclui tur expresion cultural cu no por tuma na man, pero cu ta biba den comunidad: tradicion oral, storia, baile y musica tradicional, ritual, fiesta, conocemento riba naturalesa y artesania tradicional. E herencia aki ta wordo hereda di generacion pa generacion y tin mester atencion pa evita cu e ta disparce cu tempo.

E tratado di UNESCO no ta solamente enfoca riba proteccion, pero tambe riba promocion, transmision y sostenibilidad di herencia cultural den un manera bibo. Su metanan principal ta:

Promove reconocemento y respet pa patrimonio cultural di tur pueblo;

Crea consciencia riba e balor y importancia di e patrimonio aki;

Sigura cu e patrimonio cultural ta keda bibo y ta wordo transmiti pa e futuro generacion.

Pa fortalece implementacion di e tratado, Gobierno di Aruba a institui un comision nobo: Comision Patrimonio Cultural Intangible Aruba (PCI Aruba). E comision aki ta consisti di representantenan di diferente instancia y departamento di gobierno, cu e meta pa coordina, asesora y sigui traha activamente riba e cumplimento di e tratado di UNESCO na Aruba, semper den colaboracion cu comunidad.

Den marco di conscientisacion riba e tema aki, durante un evento na Archivo Nacional di Aruba, como parti di nan programacion di dia 22 di januari 2026, a presenta oficialmente PCI Aruba. Durante e evento, e comision a duna un splicacion amplio riba contenido di e tratado, su importancia pa Aruba, y e rol clave cu e comision ta hunga den proteccion y promocion di nos Patrimonio Cultural Intangible.

Como parti di su siguiente pasonan, Comision Patrimonio Cultural Intangible Aruba (PCI Auba) lo lansa su campaña di encuesta, cu e proposito pa hunto cu comunidad yega na mas informacion valioso riba tradicion, custumber, conocemento y practica cultural cu ta biba ainda den nos sociedad. E informacion cu lo wordo recogi lo sirbi como base importante pa documentacion, planificacion y futuro accion pa proteha y promove Patrimonio Cultural Intangible na Aruba.

E presentacion y e iniciativa di encuesta ta subraya cu participacion di comunidad ta esencial. Patrimonio cultural no ta biba sin e pueblo cu ta practica, transmiti y balora esey. P’esey, colaboracion entre gobierno, institucion y comunidad ta fundamental pa mantene nos patrimonio cultural bibo.

Pa esnan cu tambe ta desea di colabora cu e encuesta aki, lo por subi riba e link aki, https://form.jotform.com/260183329941055

PCI Aruba lo sigui comparti mas informacion y iniciativa pa crea mas consciencia y involucra comunidad den Patrimonio Cultural Inmaterial.

news_item
Click to read more

Nos mester ministro…Plenipotenciario ainda…?

about 6 hours ago

Desde bastante tempo tin un situacion, laga nos yam’e ‘peculiar’, reinando den gobierno di Aruba, unda aparentemente ta tumando caba como un realidad cu no tin un ministro plenipotenciario na Hulanda. Como agravante actualmente tampoco tin un director di Cas di Aruba funcionando, loke tin como consecuencia cu otro funcionario di menor rango ta ser

www.bondia.com
news item

Nos mester ministro…Plenipotenciario ainda…?

about 6 hours ago

Desde bastante tempo tin un situacion, laga nos yam’e ‘peculiar’, reinando den gobierno di Aruba, unda aparentemente ta tumando caba como un realidad cu no tin un ministro plenipotenciario na Hulanda. Como agravante actualmente tampoco tin un director di Cas di Aruba funcionando, loke tin como consecuencia cu otro funcionario di menor rango ta ser designa pa representa gobierno di Aruba den Conseho di Ministro di Reino den cada reunion. Aki nos no ta bay ripiti e sucesonan cu a conduci na e situacion aki, unda tabatin un ministro plenipotenciario proponi, pero cu no por conta cu aprobacion di e actual vice-promer ministro, cu tin entre su responsabilidadnan tambe ‘asunto di Reino’. Esaki a conduci na e situacion actual, unda e vice-ministro presidente ta biaha pa Hulanda ora su responsabilidadnan local ta permiti, sino ta designa otro representante pa asisti na e reunion di gobierno di Reino.

Aki por surgi varios pregunta, manera: Kico ta permisible, por opera asina pa hopi tempo, o hasta pa henter un periodo di gobierno? Y si mester cumpli cu cierto requisito legal, cual nan ta y kico nan ta encera? Y si esaki bira un forma acepta di representacion, anto no ta bira tempo pa contesta e pregunta si nos mester di un ministro plenipotenciario ainda? Pa contesta e preguntanan aki, nos lo mester bay na unda e reglanan aki ta, esta den Statuut di Reino. Articulo 6 di Statuut ta bisa cu asunto di Reino ta ser trata den colaboracion entre e paisnan Hulanda, Aruba, Corsou y Sint Maarten. Y den atencion di e asuntonan aki “ta envolve unda ta posible e organonan di e paisnan”.

Articulo 7 ta trata composicion di e conseho di ministro di Reino, cu ta consisti di e ministronan nombra pa Rey y e ministronan plenipotenciario, nombra pa gobierno di nan respectivo pais. Articulo 8 inciso 1, ta bisa cu e ministro plenipotenciario ta actua na nomber di su pais, cu ta nombra y por retira nan. Inciso 2 ta bisa cu gobierno di e pais envolvi ta determina ken ta reemplaza e ministro plenipotenciario “bij belet of ontstentenis”, den caso anto di “impedimento o ausencia”. Articulo 10 inciso 1, ta stipula e actividadnan na cual e ministro plenipotenciario ta participa, esta e consulta den e reunionnan di e conseho di ministro di Reino y di e colegionan permanente y comisionnan special di e conseho (di ministro) tocante asunto di Reino, cu ta toca e pais concerni.Inciso 2.Gobierno di un isla tin derecho, si acaso un cierto topico ta requeri esey, pa banda di e ministro plenipotenciario laga un otro ministro participa na e consulta, referi den e anterior inciso.

Aki tin hopi pa ‘desempaqueta’. A primera vista, Statuut no conoce un ministro di un di e paisnan, cu tin e cartera di “asunto di Reino”. Esey riba su mes no kier men cu e no ta posible,esey e pais mes mester determina. Pero esey ta significa tambe cu e ministro ey por keda representa su pais den conseho di ministro di Reino permanentemente, den ausencia di un ministro plenipotenciario? Aki nos por topa cu opinion divergente, unda un ta bisa cu e ministro, cu e cartera corespondiente, ta keda designa pa su gobierno pa representa den ausencia di e ministro plenipotenciario. E opinion contrario por ta cue designacion di un persona, ora ta trata di “impedimento o ausencia” di e ministro plenipotenciario, ta vigente solamente si tin un ministro plenipotenciario nombra, pa por tin caso di reemplazo. Otro argumento cu e mesun banda aki por tin ta cu Statuut ta papia claramente tambe di e participacion di un ministro plenipotenciario na e consultanan referi den articulo 10, cu ta encera tambe e participacion den e colegio y comisionnan permanente y special, loke ta implica practicamente presencia di un ministro plenipotenciario na Hulanda pa por atende esaki.Di otro banda, por bisa cu den e era moderno aki mester ta posible pa tin presencia den un reunion via medio digital, loke lo fortifica e posicion di un ministro cu tin como cartera asunto di Reino, cu por maneha asunto pa su gobierno sin mester di biaha.

E contesta di e otro banda lo ta cu talvez esey ta un bon idea pa propone pa futuro, pero cu lo mester cambia Statuut pa inclui esaki, pero cu tanten e Statuut ta manera cu e ta, lo mester nombra un representante permanente cu ta e ministro plenipotenciario.

E pregunta cu ta keda sin contesta ainda, ta: unda nos ta para awe? Conseho di ministro di Reino te awor no a mustra algun malestar o malcontento cu e forma alternativo aki di atende e responsbilidad di gobierno di Aruba di ta representa den nan seno. Esey riba su mes no significa ainda cu ta bay di acuerdo cu e forma aki, pero cu ‘por lo pronto’ a acepta esaki y cu gobierno di Reino ta pendiente ainda di nombramento di un ministro plenipotenciario.

Pero, nos ta kere cu a bira tempo pa un siguiente pregunta clave: Si un representante den Conseho di Ministro di Reino por ta residencia pafor di Hulanda, y ta presenta pa reunion ora por, y si no ta designa otro persona, anto nos por tambe sin un residencia completo pa un ministro plenipotenciario? Nos por spaar tur e placa ey y haci tur comunicacion cu Hulanda for di distancia, tambe e tareanan secundario di Cas di Aruba. Si despues di mas di 70 añakier haci un aporte na ‘moderniza’ Statuut, por cuminza aki…Curioso pa sa kico e otro paisnan ta pensa.

 

news_item
Click to read more

Violencia contra mucha ta prevenible: Loke rapport di UNICEF–PAHO ta mustra y kico esaki ta nifica pa Aruba

about 6 hours ago

Violencia contra mucha y hoben ta sigui ta un reto serio den henter Latino America y Caribe, hasta ora algun pais ta informa un bahada di e cantidad di crimen en general. Un rapport nobo publica recientemente pa UNICEF y e Organisacion Panamericano di Salud (PAHO) ta trece hunto e ultimo datonan regional riba violencia

www.bondia.com
news item

Violencia contra mucha ta prevenible: Loke rapport di UNICEF–PAHO ta mustra y kico esaki ta nifica pa Aruba

about 6 hours ago

Violencia contra mucha y hoben ta sigui ta un reto serio den henter Latino America y Caribe, hasta ora algun pais ta informa un bahada di e cantidad di crimen en general. Un rapport nobo publica recientemente pa UNICEF y e Organisacion Panamericano di Salud (PAHO) ta trece hunto e ultimo datonan regional riba violencia cu ta afecta hobennan y ta subraya strategianan proba pa preveni esaki.

Mientras cu Aruba no ta enfrenta e nivelnan extremo di violencia hubenil cu loke ta ser mira otro caminda den e region, e resultadonan di e rapport riba violencia arma, homicidio y disciplina violento ta ofrece un bista importante pa esnan cu ta traha politica, profesional y famianan riba e isla

E rapport ta mustra cu homicidio a keda un di e causanan principal di morto entre hobennan di 10 pa 24 aña na Latino America y Caribe durante e ultimo dos decadanan. Entre 2000 y 2019, casi 29% di mortonan den e grupo di edad aki tabata debi na homicidio. Aunke datonan di 2018 pa 2022 ta indica un bahada den e cantidad di homicidio bou di mucha homber di edad 15 pa 17, e nivelnan ta keda alarmantemente halto pa normanan mundial. Na mesun momento, e cantidad di mucha muhe den e grupo di edad aki cu a muri pa homicidio a subi entre 2021 y 2022, subrayando riesgonan emergente cu anteriormente a ricibi menos atencion

Situacion di Aruba ta diferencia significantemente for di esun di paisnan mas grandi afecta pa violencia arma cronico. Homicidio cu ta envolve mucha y hoben ta scars, y e isla ta beneficia di institucionnan social relativamente fuerte y un poblacion chikito y estrechamente conecta. Sinembargo, e rapport ta enfatisa cu violencia arma no mester ser comprondi solamente a traves di estadisticanan di homicidio. Exposicion na arma, actividad criminal y menasa di violencia por tin efectonan dañino riba muchanan hasta ora morto no ta sucede.

Den henter e region, muchanan tin biaha ta ser recluta den rednan criminal na edadnan hopi hoben, inicialmente pa haci tareanan di riesgo abou manera fungi manera vigilante, prome cu nan ser involucra den actividadnan mas peligroso. Mientras cu Aruba no ta experiencia reclutamento di menor di edad generalisa pa gang, su posicion den e region di Caribe ta pone cu tendencianan mas amplio—manera traficacion di droga y crimen organisa—ta keda relevante. E rapport ta enfatisa cu prevencion den hurisdiccionnan mas chikito ta depende hopi di identificacion trempan di riesgonan, compromiso cu comunidad, y sistemanan di sosten sostene pa hobennan.

E datonan ta mustra tambe cu mucha y hoben por ta tanto victima como supuesto autor di violencia letal. Entre 2015 y 2022, mas cu 10 mil menor di edad den henter e region a keda aresta of sospecha di homicidio, mayoria di nan mucha homber di edad 15 pa 19 aña. E rapport ta enfatisa cu hopi di e hobennan aki nan mes a ser exponi na violencia, negligencia of exclusion mas trempan den nan bida. Pa Aruba, caminda e cantidad di ofensa hubenil ta relativamente abou, esaki ta reforsa e importancia di mantene un sistema di husticia cu ta priorisa prevencion, rehabilitacion y reintegracion en bes di contesta punitivo.

UNICEF y PAHO ta mustra riba evidencia cla cu violencia arma cu ta envolvi mucha ta prevenible. Aplicacion fuerte di leynan di arma di candela, combina cu programanan di prevencion basa riba comunidad, a reduci homicidio di hobennan den varios pais. Iniciativanan cu ta enfoca riba mediacion, educacion, oportunidadnan di trabou y sosten di salud mental tabata particularmente efectivo.

Pa Aruba, e hallazgonan aki ta alinea cu inversionnan existente den desaroyo di hubentud, deporte, enseñansa, y programanan comunitario. E rapport ta adverti, sinembargo, cu esfuersonan di prevencion mester ser sosteni den transcurso di tempo. Hasta sociedadnan cu nivelnan abou di violencia por mira cambionan rapido si desigualdad social crece, presionnan economico aumenta, of sistemanan di sosten debilita.

Servicio di salud mental ta ser identifica manera un componente critico di prevencion di violencia. Mucha y hobennan cu ta presencia of experiencia violencia—directamente of indirectamente—ta enfrenta riesgonan mas halto di trauma, ansiedad y envolvimento den comportamento violento den futuro. E infrastructura di salud relativamente fuerte di Aruba ta provee un fundeshi, pero e rapport ta subraya e importancia di servicio amigable y informa riba trauma pa mucha cu ta accesibel sin stigma.

Mientras cu violencia arma ta haya hopi atencion publico, e rapport ta identifica disciplina violento como e forma di violencia mas comun contra mucha den Latino America y Caribe. Mas cu 60% di muchanan di 0 pa 14 aña den e region ta experiencia disciplina violento, mayoria biaha den nan propio cas of na scol. Agresion psicologico, manera grita, humilia of menasa un mucha, ta e forma mas prevalente, afectando casi mitar di tur mucha den e grupo di edad aki.

Aunke datonan specifico pa Aruba ta limita, cifranan regional di Caribe inclui den e rapport ta sugeri cu disciplina violento ta keda generalisa den estadonan insular cu contextonan cultural similar. Un resultado clave ta e buraco entre actitud y practicanan. Mientras cu relativamente poco dunador di cuido ta bisa abiertamente cu nan ta kere cu castigo fisico ta necesario, hopi mas mucha ta informa di a experiencia esaki. Esaki ta indica cu disciplina violento hopi biaha ta persisti como un comportamento normalisa en bes di un escogencia defendi conscientemente.

E consecuencianan ta significante. E rapport ta conecta disciplina violento cu salud mental mas malo, dificultadnan den siñamento, relacionnan familiar tenso, y un probabilidad mas halto di comportamento agresivo despues den bida. Leu di mehora disciplina of respet, violencia ta manda e mensahe cu forsa ta un manera aceptabel pa resolve conflicto, reforsando ciclonan di daño a largo plaso.

Muchanan cu discapacidad ta enfrenta riesgonan particularmente halto. Den henter e region, nan tin mas chens di experiencia disciplina violento y mas probablemente di ser someti na creencianan cu castigo fisico ta necesario pa nan criansa. Pa Aruba, unda inclusion y derechonan igual ta prioridadnan di maneho, e hallazgo aki ta subraya e necesidad pa sosten dirigi pa famianan di muchanan cu limitacion.

Pa memey di 2025, 11 pais den Latino America y Caribe a prohibi completamente disciplina violento den tur ambiente, incluyendo cas, scol y cuido alternativo. Otronan a haci compromisonan formal pa sigui. E rapport ta adverti, sinembargo, cu leynan so no ta suficiente. Aplicacion debil, conscientisacion limita, y e exclusion di abuso emocional for di definicionnan legal por laga muchanan sin proteccion.

E cuadro di proteccion di mucha di Aruba ta alinea cu normanan internacional, pero e resultadonan di e rapport ta mustra riba e necesidad continuo pa training profesional, educacion publico y aplicacion consistente. Maestro, dunadornan di cuido di mucha y profesionalnan di salud hopi biaha ta e prome pa nota señalnan di disciplina violento, sinembargo hopi no tin training den strategianan di disciplina positivo.

Programanan di criansa ta surgi como un di e intervencionnan mas eficaz. Evidencia di henter e region ta mustra cu programanan cu ta ofrece dunadornan di cuido hermentnan practico pa maneha stress, pone limitenan, y resolve conflicto sin violencia ta conduci na reduccionnan significante den castigo fisico y psicologico. E programanan aki ta mas efectivo ora nan ta envolve mayor y miembronan di famia extende y ora nan ta adapta na cultura local.

Pa Aruba, integracion di sosten di criansa basa riba evidencia den servicio di infancia trempan, scol y centronan di comunidad por fortalece esfuersonan di prevencion y reduci dependencia riba disciplina punitivo.

E rapport tambe ta enfatisa e importancia di sistemanan di rapport accesibel y amigable pa mucha. Liñanan di ayudo ta hunga un rol crucial den permiti mucha y hobennan pa busca ayudo confidencialmente. “Telefon pa Hubentud” na Aruba ta ser menciona como un ehempel regional di un liña di ayudo cu ta duna sosten y ta conecta mucha y hobennan cu ya,a na servicio di proteccion

Mecanismonan asina ta particularmente importante pa atende violencia cu ta sucede den espacio priva, incluyendo disciplina violento. E rapport ta enfatisa cu sistemanan di reportahe mester ta sosteni pa personal capacita, trayectonan di referencia cla, y suficiente recurso pa garantisa cu divulgacion ta conduci na proteccion, y no mas daño.

Aunke Aruba no ta enfrenta e nivelnan extremo di violencia arma cu ta ser mira den partinan di Latino America, e rapport di UNICEF–PAHO ta laga sa bon cla cu violencia contra mucha ta existi a lo largo di un spectrum. Disciplina violento, abuso emocional y exposicion na menasanan por tin impactonan duradero hasta den sociedadnan relativamente sigur.

E evidencia ta mustra cu prevencion ta mas efectivo ora ley, servicio y normanan social ta traha hunto. Cuadronan legal fuerte, sosten positivo di mayornan, cuido di salud mental accesibel, y mecanismonan di raportahe di confiansa ta forma un ambiente protectivo cu ta permiti muchanan lanta liber di miedo.

Pa Aruba e reto ta pa sostene y fortifica e sistemanan aki, sigurando cu progreso ta ser manteni y riesgonan ser atendi trempan. Manera e rapport ta conclui, e hermentnan pa proteha mucha ta existi caba. E tarea awor ta pa aplica nan consistentemente, guia pa dato y evidencia, pa asina cada mucha por lanta sigur.

 

news_item
Click to read more

Debilidad di dollar Mericano ta hala atencion mundial: Kico e ta nifica pa e florin Arubano

about 6 hours ago

Dollar Mericano a drenta un periodo di debilidad renoba riba mercadonan internacional di divisa, halando atencion di inversionista, gobierno, y banconan central rond mundo. Como e moneda di reserva mas usa na mundo, cambionan den e balor di dollar ta move den sistemanan financiero hopi mas leu cu Merca. Pa Aruba, e cambionan ey no

www.bondia.com
news item

Debilidad di dollar Mericano ta hala atencion mundial: Kico e ta nifica pa e florin Arubano

about 6 hours ago

Dollar Mericano a drenta un periodo di debilidad renoba riba mercadonan internacional di divisa, halando atencion di inversionista, gobierno, y banconan central rond mundo. Como e moneda di reserva mas usa na mundo, cambionan den e balor di dollar ta move den sistemanan financiero hopi mas leu cu Merca. Pa Aruba, e cambionan ey no ta abstracto. Como cu e florin di Aruba ta firmemente mara na e dollar Mericano, cualkier movemento sosteni den e dollar ta afecta directamente e moneda di e isla y, pa extension, su economia.

Den e ultimo simannan, e dollar a cay na un minimo di varios luna contra varios moneda grandi, incluyendo e Euro y e Yen Hapones. E bahada aki a sucede hunto cu un aumento fuerte den prijs di oro, cu recientemente a crusa limitenan historico segun cu inversionistanan tabata busca activo di refugio sigur memey di incertidumbre tocante crecemento economico, tasa di interes y riesgo geopolitico. Hunto, e desaroyonan aki ta señala un sentido creciente di cautela den mercadonan financiero mundial.

Mientras cu movementonan asina hopi biaha ta domina titularnan den economianan grandi, nan implicacionnan ta specialmente importante pa economianan chikito y habri manera esun di Aruba. E sistema di tasa di cambio fiho di e isla ta nifica cu ora e dollar debilita, e florin tambe ta debilita — un realidad cu ta afecta tur cos for di gastonan di importacion y inflacion te na competitividad di turismo y finanzas di gobierno.

Varios factor a contribui na e bahada recien di e dollar. Un di e desaroyonan mas vigila tabata speculacion rond di intervencion di divisa, particularmente cu tabata involucra Hapon. Analistanan di mercado a sugeri cu autoridadnan Hapones por a drenta den mercadonan di moneda pa sostene e Yen, cu a debilita significantemente contra e dollar anteriormente. Hasta e sospecho di tal intervencion por afecta e sentimento di moneda, ya cu comerciantenan ta reevalua e probabilidad di esfuersonan coordina pa frena e forsa di dollar excesivo.

Na mesun momento, preocupacion tocante e perspectiva domestico di Merca a pisa riba e dollar. Incertidumbre politico rond di politica fiscal, incluyendo debate tocante gasto di gobierno y e riesgo di interupcion presupuestario, a lanta pregunta tocante e stabilidad a largo plaso di finanzas publico di Merca. Mientras cu e dollar historicamente a beneficia di su rol como un refugio mundial, incertidumbre fiscal persistente por erosiona confiansa, particularmente ora e ta combina cu e impulso economico cu ta bira mas slow.

Un otro influencia grandi ta politica monetario. Expectativa tocante e direccion di e tasa di interes ta hunga un rol crucial den mercadonan di divisa, y señalnan recien di e Reserva Federal di Merca a sugeri cu reduccion di tasa di interes por ta na caminda. Despues di un periodo prolonga di tarifa halto dirigi na controla inflacion, esunnan cu ta traha politica awor ta enfrenta un balansa mas delicado ya cu crecemento economico ta mustra señal di friamento.

Tarifanan di interes mas abao tin e tendencia di reduci e atraccion di tene activo den dollar, specialmente ora otro banconan central ta mantene tarifa mas halto of mas stabiel. Segun cu e diferencia di rindimento ta bira mas chikito entre Merca y otro economianan, inversionistanan por cambia capital pa otro caminda, poniendo mas presion riba e dollar.

E debilidad di e dollar a cuadra cu un aumento remarcabel den prijs di oro. Oro ta ser mira tradicionalmente manera un proteccion contra inflacion, devaluacion di moneda, y riesgo politico, y su subida recien ta refleha un intrankilidad creciente bao di inversionistanan. Segun cu prijs di oro a alcansa nivel halto record, analistanan a mustra riba un combinacion di factor cu ta impulsa demanda: expectativa di tasanan di interes mas abao, preocupacion tocante monedanan fiat (un forma di placa emiti pa gobierno cu tin balor pa motibo di confiansa y reconocemento legal, en bes di ta sosteni pa un mercancia fisico), y tension geopolitico aumenta.

Pa hopi inversionista, e subida di oro no ta djis un reaccion riba movementonan di mercado a corto plaso pero tambe un refleho di preguntanan structural mas profundo tocante e sistema financiero mundial. Segun cu gobiernonan ta carga nivel di debe mas halto y banconan central ta enfrenta retonan di politica cu ta birando mas y mas compleho, confiansa den ankernan monetario tradicional por fluctua. E dollar, a pesar di su rol dominante, no ta inmuun na e cambionan aki.

E sistema monetario di Aruba ta construi rond di un tipo di cambio fiho. Desde 1986, e florin di Aruba ta pega na e dollar Mericano na un tarifa di Afl. 1.75 pa dollar. E areglo aki ta ser supervisa door di Banco Central di Aruba y ta diseña pa brinda stabilidad den un economia cu ta depende hopi di turismo y comercio internacional.

Bao di e sistema aki, e balor di e florin no ta fluctua libremente riba mercadonan mundial. En bes di esey, e ta move den e mesun paso cu e dollar Mericano. Ora e dollar ta fortalece, e florin tambe ta fortalece. Ora e dollar debilita, e florin ta sigui. E relacion directo aki ta simplifica transaccion, ta reduci riesgo di tasa di cambio, y ta sostene confiansa bao di inversionista, negoshi y bishitantenan.

Sinembargo, esaki ta nifica tambe cu Aruba tin un control limita riba e balor externo di su moneda. Contrario na paisnan cu tasa di cambio flotante, Aruba no por permiti su moneda ahusta independientemente como respuesta na shocknan mundial. E beneficionan di stabilidad ta bini cu e compromiso di flexibilidad reduci.

Ora e dollar baha, e efecto inmediato ta cu e florin ta bira mas debil relativo na e monedanan cu ta fortificando. Esaki tin varios implicacion practico pa Aruba.

Riba e parti di importacion, un florin mas debil por haci mercancia cu prijs den otro divisa mas caro. Aruba ta importa un parti grandi di su cuminda, combustibel, material di construccion, y productonan di consumo. Si e productonan ey ta bini di paisnan cu nan moneda a fortalece contra e dollar, e gasto di importacion por subi. Cu tempo, gasto di importacion mas halto por contribui na presion di inflacion, afectando presupuesto di cas y gasto di negoshi.

Prijs di combustibel ta un factor particularmente importante. Gasto di energia ta influencia transporte, generacion di coriente, y e prijs di hopi producto y servicio. Mientras cu prijs di azeta mundial ta ser influencia pa varios variabel. Movementonan di moneda ta hunga un rol den determina gasto di combustibel local, specialmente den economianan cu ta depende hopi riba importacion.

Na mesun momento, un dollar mas debil — y pa extension un florin mas debil — por mehora Aruba su competitividad di prijs pa bishitantenan di paisnan cu monedanan mas fuerte. Turista di Europa of Canada, por ehempel, por haya biahamento y estadia na Aruba relativamente mas pagabel ora cu nan moneda di cas ta aumenta contra e dollar. Esaki por duna algun sosten na e sector turistico, aunke e impacto general ta depende di condicionnan economico mas amplio den mercadonan di fuente.

Pa bishitantenan Mericano, cu ta forma un porcion significante di e yegada di turismo di Aruba, e efecto di moneda ta neutral, ya cu prijs ta keda efectivamente mescos den termino di dollar. Como resultado, e beneficio di un dollar mas zwak pa turismo ta desigual y ta depende di demografia di bishitante.

E sistema di cambio fiho ta forma con Aruba ta responde na shock externo. Mantencion di esaki ta rekeri suficiente reserva di divisa y maneho monetario cuidadoso. Banco Central di Aruba mester percura pa e confiansa den e florin keda fuerte, particularmente durante periodonan di volatilidad mundial.

Den tempo di debilidad sosteni di dollar, esunnan cu ta traha politica por enfoca riba maneha inflacion, sostene stabilidad financiero, y mantene reserva adecua en bes di ahusta e tasa di cambio mes. Disciplina fiscal y planificacion economico prudente ta bira specialmente importante, como cu e habilidad pa usa devaluacion of balorisacion di moneda como un herment di politica ta limita.

A pesar di e limitacionnan aki, e relacion na e dollar a sirbi Aruba bon durante decadanan, brindando un cuadro stabil cu ta sostene planificacion y inversion a largo plaso. Den un economia basa riba turismo, previsibilidad den tarifa di cambio ta yuda negoshinan maneha gasto y prijs, y e ta trankilisa bishitantenan cu ta prefera un ambiente di moneda conoci y stabil.

E perspectiva pa e dollar Mericano ta keda insigur. Hopi lo depende di con e Reserva Federal ta nabega e proximo lunanan, particularmente relaciona cu decisionnan di interes y comunicacion cu mercadonan. Datonan economico riba inflacion, empleo y crecemento lo forma expectativa, mientras cu desaroyonan geopolitico y negociacionnan fiscal na Washington por influencia sentimento mas aleu.

Pa Aruba, e punto clave no ta si e dollar lo subi of baha a corto plaso, sino con e tendencianan mundial ta traduci den realidadnan local. E laso monetario estrecho di e isla cu Merca ta nifica cu desaroyonan externo ta ser refleha lihe na cas. Comprondemento di e conexion ey ta yuda splica dicon titularnan financiero mundial ta importante, hasta miles di kilometer leu.

Segun cu mercadonan ta sigui ahusta na e expectativanan cu ta cambia, e relacion entre e dollar y e florin ta keda un pilar central di e paisahe economico di Aruba. Stabilidad, en bes di speculacion, ta keda e principio di guia — hasta ora e ambiente global ta bira mas compleho.

 

news_item
Click to read more

CPI pa e periodo December 2024 – December 2025; 7 di 12 sector a registra aumento di prijs den ultimo 12 luna

about 6 hours ago

Recientemente, Oficina Central di Estadistica a comparti e Indice di Prijs di Consumo pa luna di december 2025. Den esaki a inclui informacion tocante e periodo di december 2024 pa 2025, resaltando cu 7 di 12 sector a registra aumento di prijs den ultimo 12 luna. Indice di Prijs di Consumo Den e ultimo diesdos

www.bondia.com
news item

CPI pa e periodo December 2024 – December 2025; 7 di 12 sector a registra aumento di prijs den ultimo 12 luna

about 6 hours ago

Recientemente, Oficina Central di Estadistica a comparti e Indice di Prijs di Consumo pa luna di december 2025. Den esaki a inclui informacion tocante e periodo di december 2024 pa 2025, resaltando cu 7 di 12 sector a registra aumento di prijs den ultimo 12 luna.

Indice di Prijs di Consumo

Den e ultimo diesdos (12) luna, e CPI a subi cu 0.4%, unda shete (7) di e diesdos (12) sector a registra aumento di prijs.

E aumentonan cu tabatin e mayor efecto riba e CPI a ser registra pa e sector di “Vivienda” (1.6%), “Restaurant y hotel” (6.3%) y “Restante bienes y servicio” (1.8%), causando un efecto di respectivamente, 0.42, 0.31 y 0.22 ppt.

E aumentonan den e sector restante a contribui cu un efecto di 0.33 ppt riba e CPI di December 2024 te cu December 2025.

E aumentonan aki a ser contraresta parcialmente door di caidanan den e indicenan di e sector di “Mobilario” (-3.9%), “Recreacion y cultura” (-3.3%) y “Paña y sapato” (-6.6%), cu a contribui cu un efecto di respectivamente, -0.35, -0.29 y -0.15 ppt.

E caidanan den e sector restante a contribui cu un efecto di -0.12 ppt riba e CPI di December 2024 te cu December 2025.

E aumento den e sector di “Vivienda” a ser causa principalmente door di un aumento di 2.6% den e categoria “Mantencion y reparacion di vivienda”, causando un efecto di 0.15 ppt.

E aumento den e sector di “Restaurant y hotel” a ser causa principalmente door di un aumento den e categoria “Cuminda pafo di cas” (3.7%), causando un efecto di 0.18 ppt.

E aumento den e sector di “Restante bienes y servicio” a ser causa principalmente door di un aumento di 9.6% den e categoria “Otro articulonan personal”, causando un efecto di 0.12 ppt.

E caida den e sector di “Mobilario” a ser causa principalmente door di un caida den e categoria “Aparato pa uso domestico” (-6.8%), causando un efecto di -0.15 ppt.

E caida den e sector di “Recreacion y cultura” a ser causa principalmente door di un caida di 16.5% den e categoria “Vacacion”, causando un efecto di -0.39 ppt.

E caida den e sector di “Paña y sapato” a ser causa principalmente door di un caida den e categoria “Paña” (-7.3%), causando un efecto di -0.13 ppt.

Canasta di consumo

Den e ultimo aña cu a pasa 49.5% di productonan den e canasta di consumo di e CPI a conoce un aumento di prijs causando un efecto di 2.43 ppt, mientras cu 41.2% ta mustra un caida di prijs, cu a contribui cu un efecto di -2.06 ppt y pa e restante 9.3% no tabatin cambio den prijs.

E indice di “Bienes” (-0.3%) a registra un caida y a causa un efecto di -0.16, mientras cu e indice di “Servicionan” a registra un aumento di 1.2% y a contribui cu efecto di 0.52 ppt riba e CPI.

Bestaansminimum

Den e ultimo diesdos (12) luna e bestaansminimum pa un hogar consistiendo di dos (2) adulto y dos (2) mucha (edad 0-14) a registra un aumento di Afl. 26, di Afl. 5,511 na December 2024 pa Afl. 5,537 na December 2025.

E aumento aki a ser causa principalmente door di aumentonan den e sector di “Vivienda” (Afl. 27) y “Cuminda y bebida no-alcoholico” (Afl. 17).

Cambio di prijs di petroleo, utilidad, gasolin y diesel

E prijs promedio pa bari di petroleo a conoce un caida di US$ 11.92 (-17.0%) di US$ 69.94 na December 2024 pa US$ 58.02 na December 2025.

E indice di Energia a baha cu 1.5% den e ultimo aña y a causa un efecto di -0.24 ppt.

E indicenan di “Gasolin” (-5.3%) y “Diesel” (-0.7%) a registra caidanan, causando un efecto di respectivamente, -0.24 y -0.00 ppt riba e CPI.

E indicenan di “Electricidad” y “Awa” no a registra cambio, mientras cu e restante 404 bienes y servicio hunto, a conoce un aumento di 0.7% y tabatin hunto un efecto di 0.60 ppt.

Cambio di prijs di Cuminda y servicio di catering

Den e ultimo diesdos (12) luna e indice di “Cuminda & servicio di catering” a subi cu 1.6%.

E indice di “Cuminda na cas” a conoce un aumento di 0.8%, unda shete (7) di e diesun (11) indicenan di e gruponan di “Cuminda na cas” a subi durante e periodo aki.

E indice di “Sucu, jam y otro tipo di cos dushi” a conoce un aumento di 5.0%, e aumento mas grandi entre e gruponan di “Cuminda na cas”.

Ademas, otro aumentonan significante a ser registra den e indicenan di “Bebida no-alcoholico” (4.3%), “Azeta y otro productonan traha di vet” (3.7%) y “Fruta” (3.3%).

E caida mas grandi durante e periodo aki a ser registra den e indice di “Pisca y otro cuminda di lama” (-5.4%).

E indice di “Cuminda pafo di cas” a registra un aumento di 3.7% den e ultimo diesdos (12) luna. Den e ultimo diesdos (12) luna, “Cuminda na cas” y “Cuminda pafo di cas” como grupo, tabatin un aumento di prijs di 1.6% y hunto tabatin un influencia di 0.27 ppt riba e CPI, mientras cu e restante bienes y servicio hunto a experencia un aumento di prijs di 0.1% y tabatin un efecto di 0.10 ppt riba e CPI.