De regering van Aruba heeft een nieuwe stap gezet in wat is uitgegroeid tot een van de meest controversiële beleidsdiscussies op het eiland: de toekomst van het offroadtoerisme.

Minister van Justitie Arthur Dowers (AVP) kwam vorige week bijeen met een grote groep touroperators, nadat onlangs verschillende offroadroutes aan de noordkust van Aruba werden afgesloten. De afsluitingen hebben de dagelijkse bedrijfsvoering van ondernemingen die ATV-, UTV- en jeepexcursies aanbieden aanzienlijk verstoord.

De bijeenkomst vormt de meest recente ontwikkeling in een conflict dat inmiddels veel verder reikt dan alleen het toerisme. Wat begon als een discussie over milieuschade, is uitgegroeid tot een breder debat over natuurbescherming, openbare veiligheid, economische belangen en de langetermijntoekomst van gemotoriseerde recreatie op het eiland.

Sector uit zorgen

Volgens een persbericht van de regering organiseerde minister Dowers de bijeenkomst om rechtstreeks van de touroperators te horen met welke problemen zij worden geconfronteerd sinds de afsluiting van verschillende traditionele offroadroutes.

De afgelopen weken stuitten ondernemers op aarden wallen, grote rotsblokken en andere fysieke barrières die op diverse locaties langs de noordkust zijn aangebracht. Hierdoor zijn wegen afgesloten die veel bedrijven jarenlang voor hun excursies hebben gebruikt.

De ondernemers gaven aan dat de afsluitingen voor grote onzekerheid zorgen, hun dagelijkse bedrijfsvoering verstoren en de beleving van toeristen kunnen verminderen.

Ook vertegenwoordigers van de Dienst Openbaar Vervoer (DTP) waren bij de bijeenkomst aanwezig. De bedrijven kregen de gelegenheid hun zorgen kenbaar te maken en suggesties aan te dragen.

De regering omschreef het overleg als constructief en respectvol en stelde dat alle partijen bereidheid hebben uitgesproken om gezamenlijk verder te werken aan praktische oplossingen.

Volgens de officiële verklaring waren de aanwezigen het erover eens dat Aruba een evenwicht moet vinden tussen het beperken van overlast, het handhaven van de openbare orde, het waarborgen van de veiligheid in openbare gebieden en het erkennen van het economische belang van de toeristische excursiesector.

Minister Dowers bedankte de bedrijven voor hun medewerking en benadrukte dat een voortdurende dialoog tussen overheid en bedrijfsleven essentieel is om tot duurzame oplossingen te komen die zowel inwoners als bezoekers ten goede komen.

Afsluitingen na juridische stappen

De bijeenkomst volgt op maanden van toenemende controverse rond gemotoriseerd toerisme aan de noordkust van Aruba.

Eerder dit jaar startte de milieuorganisatie Aruba Birdlife Conservation (ABC) juridische procedures tegen de regering van Aruba en de Aruba Conservation Foundation (ACF). Volgens ABC veroorzaakt het intensieve gebruik van ATV’s en UTV’s aanzienlijke schade aan kwetsbare natuurgebieden.

De organisatie stelt dat de voertuigen bijdragen aan erosie, de vernietiging van beschermde vegetatie, verstoring van wilde dieren en aantasting van kwetsbare ecosystemen in delen van de noordkust, waaronder de gebieden rond de California-duinen, Saliña Druif, Tera Cora en Tres Trapi.

Volgens ABC hebben overheidsinstanties jarenlang nagelaten de bestaande milieubescherming adequaat te handhaven, ondanks de gedocumenteerde schade.

Als onderdeel van de reactie van de overheid werd de toegang tot verschillende offroadroutes beperkt door op strategische locaties barrières te plaatsen, waardoor voertuigen de kwetsbare natuurgebieden niet langer kunnen bereiken.

Deze afsluitingen hadden direct gevolgen voor meerdere touroperators, waarvan de traditionele excursieroutes door deze gebieden liepen.

Een debat dat verder gaat dan toerisme

De kwestie heeft uiteenlopende reacties losgemaakt.

Milieuorganisaties stellen dat Aruba niet langer natuurtoerisme kan promoten terwijl kwetsbare leefgebieden steeds verder worden aangetast door recreatief gemotoriseerd verkeer.

Zij wijzen op de groei van het aantal bezoekers, het intensieve gebruik van dezelfde routes en de uitbreiding van toeristische activiteiten als factoren die de druk op ecosystemen vergroten, die zich in het droge klimaat van Aruba slechts langzaam kunnen herstellen.

Touroperators benadrukken daarentegen dat hun sector direct en indirect honderden arbeidsplaatsen ondersteunt en een belangrijke bijdrage levert aan de toeristische economie van Aruba.

Veel ondernemers voeren aan dat zij fors hebben geïnvesteerd in hun bedrijven en dat het plotseling afsluiten van routes hun bestaanszekerheid bedreigt zonder dat daarvoor direct alternatieven worden geboden.

Verschillende bedrijven benadrukken bovendien dat verantwoord opererende ondernemers niet mogen worden gestraft voor het gedrag van partijen die zich niet aan de bestaande regels houden.

Hierdoor is het debat uitgegroeid tot een zoektocht naar oplossingen die de natuurlijke rijkdom van Aruba beschermen zonder onnodige schade toe te brengen aan een belangrijke toeristische sector.

Sector stelt zelfregulering voor

De huidige discussie bouwt voort op eerdere initiatieven vanuit de sector zelf.

Eerder dit jaar kondigde de Rainbow Warriors Core Foundation aan te werken aan een vrijwillige overeenkomst en gedragscode om de duurzaamheid binnen de ATV-, UTV-, e-bike- en scootersector te verbeteren.

Het voorstel is bedoeld om gezamenlijke operationele normen vast te stellen voor deelnemende bedrijven, waaronder milieubeschermende maatregelen, veiligheidsvoorschriften en verantwoord gebruik van openbare gebieden.

Voorstanders stellen dat strengere zelfregulering kan aantonen dat de sector zelf in staat is de milieubelasting te beperken en tegelijkertijd verantwoord te blijven opereren.

Of dergelijke initiatieven onderdeel zullen worden van een bredere overheidsstrategie is nog niet duidelijk, maar zij laten wel zien dat delen van de sector erkennen dat veranderingen noodzakelijk zijn.

Ook zorgen over veiligheid

Milieuzorgen vormen niet het enige onderwerp binnen het debat.

De afgelopen maanden is ook de discussie over de openbare veiligheid opnieuw opgelaaid na verschillende gemelde ongevallen waarbij offroadvoertuigen betrokken waren.

Critici vragen zich af of de huidige regelgeving voor ATV’s en UTV’s nog wel toereikend is, gezien de sterke groei van de sector en het toenemende aantal voertuigen in populaire toeristische gebieden.

Sommigen trekken daarbij de vergelijking met elektrische scooters en vragen zich af waarom voor bepaalde vervoersmiddelen strengere regels gelden, terwijl grote offroadvoertuigen nog altijd actief zijn in ecologisch kwetsbare gebieden.

Hoewel beide onderwerpen onder verschillende wettelijke kaders vallen, maken zij inmiddels deel uit van een bredere maatschappelijke discussie over de manier waarop Aruba recreatief vervoer moet reguleren.

Nationaal Biodiversiteitsplan wijst op langetermijnverandering

De recente afsluitingen van routes zouden slechts een eerste stap kunnen zijn in een veel bredere beleidswijziging.

De regering heeft onlangs het Nationaal Biodiversiteitsstrategie- en Actieplan 2024-2030 goedgekeurd. Daarin worden verschillende maatregelen voorgesteld om de druk op de meest kwetsbare ecosystemen van Aruba te verminderen.

Een van de voorstellen is de geleidelijke uitfasering van ATV’s en UTV’s als onderdeel van bredere inspanningen om de biodiversiteit en natuurgebieden beter te beschermen.

De strategie erkent dat gemotoriseerde recreatie een van de menselijke activiteiten is die kwetsbare leefgebieden onder druk zet en stelt alternatieve vormen van recreatie voor die minder impact hebben op beschermde gebieden.

Hoewel het document zich richt op doelstellingen voor de lange termijn en geen onmiddellijke verboden bevat, maakt het duidelijk dat het overheidsbeleid zich steeds meer richt op een sterkere bescherming van het milieu.

De mogelijkheid dat ATV’s en UTV’s op termijn geheel verdwijnen, zorgt voor grote onrust binnen de toeristische sector, waar veel bedrijven hun bedrijfsmodel de afgelopen twintig jaar juist rond offroadexcursies hebben opgebouwd.

Milieuorganisaties benadrukken daarentegen dat langetermijnplanning noodzakelijk is om de natuurgebieden te behouden die juist zoveel bezoekers naar Aruba trekken.

Op zoek naar een gemeenschappelijke oplossing

De bijeenkomst van minister Dowers laat zien dat de regering zowel de milieubezwaren achter de recente maatregelen als het economische belang van de getroffen bedrijven erkent. In plaats van direct nieuwe maatregelen aan te kondigen, lijkt het overleg vooral bedoeld om een structurele dialoog op gang te brengen terwijl de overheid verschillende oplossingsrichtingen onderzoekt.

Daarbij wordt gedacht aan het aanwijzen van alternatieve routes, strengere handhaving tegen onverantwoord opererende bedrijven, hogere veiligheidsnormen of nieuwe beheersstrategieën die een beter evenwicht creëren tussen toerisme en natuurbescherming.

Of dergelijke compromissen uiteindelijk voor alle partijen aanvaardbaar zullen zijn, is nog onzeker.

Milieuorganisaties blijven aandringen op strengere bescherming van kwetsbare natuurgebieden, terwijl veel ondernemers hopen dat de regering eerst werkbare alternatieven zal aanbieden voordat verdere beperkingen worden ingevoerd.

Met de lopende juridische procedures en het Nationaal Biodiversiteitsplan dat duidelijk richting geeft aan ingrijpende veranderingen op de langere termijn, blijft de toekomst van de offroadsector op Aruba onzeker.

Voorlopig vormt de bijeenkomst tussen minister Dowers en de touroperators vooral een erkenning dat een duurzame oplossing alleen mogelijk is door een voortdurende dialoog tussen de overheid, natuurbeschermingsorganisaties en een sector die inmiddels een belangrijk onderdeel is geworden van het toeristisch product van Aruba. Uiteindelijk zal het vinden van dat evenwicht bepalen hoe bezoekers de ruige noordkust van Aruba blijven beleven én hoe het eiland zijn unieke natuur beschermt terwijl het zijn belangrijkste economische sector in stand houdt.

De strafzaak rond de fatale hit-and-run waarbij op 4 januari twee voetgangers om het leven kwamen, heeft deze week meerdere nieuwe ontwikkelingen gekend. Nadat de familie van verdachte Chania Fernandes-Pedra zich publiekelijk uitsprak over haar juridische situatie en haar mentale gezondheid, reageerden de nabestaanden van de slachtoffers met een emotionele verklaring. Vrijdag volgde vervolgens een nieuwe pro-formazitting, waarbij de rechtbank het verzoek van Fernandes-Pedra om haar voorlopige hechtenis te schorsen afwees. De verdachte blijft voorlopig vastzitten in afwachting van de inhoudelijke behandeling van haar zaak.

Tijdens de zitting kon de zaak opnieuw niet inhoudelijk worden behandeld, omdat Fernandes-Pedra zonder rechtsbijstand voor de rechter verscheen. De rechtbank stelde vast dat de verdachte momenteel geen advocaat heeft die haar in Aruba rechtsgeldig vertegenwoordigt. De Nederlandse advocaat Yehudi Moszkowicz was wel aanwezig in de rechtszaal, maar mocht niet namens haar optreden, omdat hij niet is ingeschreven als advocaat op Aruba. Ook ontstond enige spanning toen Moszkowicz in toga verscheen, waarna de rechter hem verzocht deze uit te trekken.

Ondanks het uitblijven van een inhoudelijke behandeling maakte het Openbaar Ministerie wel officieel bekend welke aanklachten tegen Fernandes-Pedra zullen worden ingebracht. Zij wordt onder meer verdacht van doodslag, het verlaten van de plaats van een ongeval, rijden onder invloed van alcohol en het besturen van een voertuig zonder geldig rijbewijs. Daarnaast wordt zij verdacht van twee pogingen tot doodslag, dan wel het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel, met betrekking tot twee andere personen die het ongeval overleefden. Volgens het OM bestuurde zij de Jeep Compass op hoge snelheid, onder invloed van alcohol en zonder geldig rijbewijs, waarna zij de twee voetgangers dodelijk aanreed en vervolgens doorreed.

De rechtbank maakte tijdens de zitting duidelijk dat het onderzoek nog niet volledig is afgerond. Zo wachten de autoriteiten nog op de resultaten van technisch onderzoek naar de harde schijf van het voertuig, die mogelijk gegevens kan bevatten over de snelheid van de auto, remgedrag en andere relevante informatie.

Daarnaast is ook een psychologisch rapport over de verdachte nog in voorbereiding. Op 20 augustus staat een nieuwe regiezitting gepland om de voortgang van het onderzoek te beoordelen. Indien het dossier dan volledig is, staat de inhoudelijke behandeling voorlopig gepland voor 2 oktober.

Fernandes-Pedra maakte tijdens de zitting gebruik van de gelegenheid om een door haarzelf en Moszkowicz opgestelde brief voor te lezen. Daarin vroeg zij de rechter om haar voorlopige hechtenis te schorsen. Ze verklaarde dat zij geen crimineel is, nooit eerder met justitie in aanraking is geweest en dat het ongeval haar leven volledig heeft veranderd. Volgens haar vormt zij geen gevaar voor de samenleving en zou zij zich aan alle voorwaarden houden die de rechtbank eventueel zou opleggen, waaronder een meldplicht of een rijverbod. Ook gaf zij aan dat haar detentie een zware wissel trekt op haar mentale gezondheid en dat behandeling buiten de gevangenis volgens haar beter mogelijk zou zijn.

Het Openbaar Ministerie verzette zich tegen dat verzoek. Volgens de officier van justitie rechtvaardigen de ernst van de feiten en de omstandigheden van de zaak geen schorsing van de voorlopige hechtenis. Na een korte schorsing besloot de rechtbank het verzoek af te wijzen. De rechter oordeelde dat de ernst van de verdenkingen en de grote maatschappelijke impact van de zaak zwaarder wegen dan de argumenten van de verdachte. Fernandes-Pedra blijft daarom in voorlopige hechtenis in KIA.

De zitting volgde slechts enkele dagen nadat de familie van Fernandes-Pedra tijdens een persconferentie haar zorgen had geuit over haar juridische positie. Volgens de familie is de huidige situatie ontstaan nadat de rechtbank een verzoek had afgewezen om de Nederlandse advocaat Yehudi Moszkowicz samen met de Arubaanse advocate Maritza Boyce aan de verdediging toe te voegen. Boyce zou volgens de familie bereid zijn geweest de zaak op zich te nemen, maar achtte samenwerking met een gespecialiseerde strafrechtadvocaat noodzakelijk vanwege de omvang en complexiteit van het dossier. Nadat de rechtbank dat verzoek had afgewezen, trok Boyce zich terug, waardoor Fernandes-Pedra momenteel zonder advocaat zit.

De familie verklaarde dat zij zich ernstige zorgen maakt over het feit dat een verdachte in een zaak van deze omvang zonder juridische vertegenwoordiging voor de rechter moet verschijnen. Volgens hen heeft iedere verdachte recht op een effectieve verdediging en kan het ontbreken van een advocaat invloed hebben op het verdere verloop van de procedure. Daarom is inmiddels een oproep gedaan aan de Orde van Advocaten Aruba om een ervaren strafrechtadvocaat te vinden die bereid is de verdediging over te nemen.

Naast de juridische aspecten besteedde de familie veel aandacht aan de mentale toestand van Fernandes-Pedra. Volgens hen heeft een behandelend psycholoog vastgesteld dat zij kampt met ernstige traumatische klachten als gevolg van het ongeval en dat behandeling binnen de detentie bemoeilijkt wordt. De familie benadrukte daarbij dat zij de ernst van het ongeval en het verdriet van de nabestaanden niet ontkent, maar vindt dat ook de rechten van de verdachte volledig moeten worden gewaarborgd.

Die verklaring leidde vrijwel onmiddellijk tot een reactie van de nabestaanden van de slachtoffers. Zes maanden na het ongeval besloten Yhoely Willems en Edwin Willems voor het eerst zelf publiekelijk hun verhaal te vertellen. Volgens hen was dat noodzakelijk nadat de familie van de verdachte zich in de media had uitgesproken. Zij wilden naar eigen zeggen ook de kant van de slachtoffers laten horen.

Yhoely Willems, die zelf aanwezig was tijdens het ongeval en samen met haar partner ternauwernood aan de aanrijding ontsnapte, verklaarde dat haar familie sinds de tragedie nooit persoonlijk excuses of medeleven heeft ontvangen van Fernandes-Pedra of haar familie. Ook weersprak zij eerdere berichtgeving waarin werd gesteld dat de familie van de verdachte contact zou hebben gezocht en financiële hulp zou hebben aangeboden. Volgens Willems is daarvan nooit sprake geweest. Zij gaf daarnaast aan dat haar familie er de afgelopen maanden bewust voor had gekozen om niet publiekelijk te reageren, zodat het Openbaar Ministerie ongestoord zijn onderzoek kon uitvoeren.

Een groot deel van haar verklaring ging over de persoonlijke gevolgen van het ongeval. Willems vertelde hoe zij haar ouders direct na de aanrijding levenloos op de weg zag liggen. Inmiddels is zij zeven maanden zwanger van haar eerste kind, een zwangerschap waarvan haar moeder nooit heeft geweten dat zij oma zou worden. Binnenkort zal zij haar eerste kind verwelkomen zonder haar moeder aan haar zijde. “Over twee maanden kan Chania’s moeder haar dochter nog steeds in KIA bezoeken, haar omhelzen en met haar praten. Dat voorrecht zullen mijn kind en ik nooit meer hebben,” zei zij tijdens de persconferentie. Tevens sprak zij de wens uit dat Fernandes-Pedra voorlopig in detentie blijft totdat de strafzaak inhoudelijk is behandeld.

Ook Edwin Willems nam het woord. Hij zei dat hij zich publiekelijk uitsprak om de nagedachtenis van zijn moeder en stiefvader te verdedigen. Volgens hem zou een excuus het verlies niet ongedaan maken, maar had een oprechte verontschuldiging wel iets gezegd over het karakter van degene die verantwoordelijk wordt gehouden voor het ongeval. Hij vertelde verder dat zijn eigen kinderen nog regelmatig vragen naar hun oma en dat ook zij psychologische begeleiding nodig hebben gehad als gevolg van de tragedie. “De echte slachtoffers zijn de overledenen en de families die achterblijven met dit enorme verdriet,” aldus Willems. Hij sprak zijn waardering uit voor het werk van het Openbaar Ministerie en zei vertrouwen te hebben in het lopende onderzoek.

Met de uitspraak van vrijdag lijkt de strafzaak opnieuw een belangrijke stap dichter bij de inhoudelijke behandeling te zijn gekomen, al blijft daarvoor eerst aanvullend onderzoek noodzakelijk. De rechtbank maakte bovendien duidelijk dat het de verantwoordelijkheid van Fernandes-Pedra is om vóór de volgende zitting over rechtsgeldige juridische bijstand te beschikken. Mocht haar verzoek om opnieuw door Moszkowicz te worden bijgestaan wederom worden afgewezen, dan zal zij een advocaat moeten zoeken die bevoegd is om op Aruba als raadsman op te treden.

Voorlopig blijft de zaak daarmee in een tussenfase. Terwijl de verdediging werkt aan een oplossing voor de juridische vertegenwoordiging van de verdachte, wachten de nabestaanden op de inhoudelijke behandeling van een zaak die sinds januari diepe indruk heeft gemaakt op Aruba. De volgende belangrijke stap volgt op 20 augustus, wanneer de rechtbank zal beoordelen of het strafdossier volledig genoeg is om de inhoudelijke behandeling op 2 oktober daadwerkelijk te laten doorgaan.

E situacion pa cu costo di bida y poder di compra na Aruba ta alarmante, caminda tanto Banco Central di Aruba (BCA) como Central Bureau voor de Statistiek (CBS) ta bati alarma pa e crisis cu tin na e momentonan aki. Tur caminda tin sla di prijs na Aruba. Den e ultimo aña, e prijsnan di productonan den tur sector a conoce un aumento drastico. Mientras cu e gobierno actual a priminti e pueblo cu lo baha e costo di bida, cu lo yena e frishidernan bek y cu lo mehora e poder di compra, e realidad di awe ta totalmente otro.

Parlamentario Dangui Oduber (MEP) ta subraya cu e datonan aki ta confirma e situacion di crisis severo cu nos isla ta biba aden, unda te hasta e productonan den canasta basico a conoce aumento y ni esaki no ta scapa na man di e gobierno aki!

Canasta basico tampoco ta scapa 

E bista analitico riba nos Canasta di Consumo ta cuadra cu e realidad cu nos ta sinti tur dia den nos cartera pa e ultimo aña:

Mas di mita (55.4%) di tur producto a conoce un aumento di prijs, locual ta e motibo principal pakico nos costo di bida a subi asina hopi.

Un tercera parti (32.6%) di e productonan a bira mas barata, pero esaki no tabata suficiente pa wanta e subida di prijs general.

E resto (12%) di e productonan a keda mesun prijs.

Na final di dia, e prijs di tanto nos bienes como e servicionan cu nos ta uza a registra un aumento di un poco mas di 2%. E cifranan aki ta ratifica e realidad cu nos ta biba: e prijsnan cu ta subi ta surpasa esnan cu ta baha.

Encuesta di BCA ta confirma pesimismo den economia local

E inflacion persistente y e aumento den e gastonan diario ta afectando e poder di compra di e hogarnan Arubano, locual a debilita e confiansa den nos economia y a pusha e bienestar di e famianan mas atras compara cu seis luna pasa.

Segun e resultado di e mas reciente Encuesta di Confiansa di Consumidor di Banco Central di Aruba (BCA), e Indice di Confiansa di Consumidor a baha cu 3.7 punto, cayendo te na 92.7. E datonan aki ta mustra cu consumidornan ta sigui pesimista tocante e situacion economico actual y e expectativa pa e futuro cercano. Segun BCA, tanto e percepcion di e situacion economico actual como e expectativa pa e proximo lunanan a registra un deterioro durante e periodo evalua.

Un di e preocupacionnan principal cu a sali for di e encuesta ta e expectativa cu prijsnan lo sigui subi; no menos cu 96% di e consumidornan consulta ta spera cu e costo di bida lo ta mas halto den e siguiente seis lunanan.

Aumento di e Bestaansminimum

Den e ultimo diesdos (12) luna, e bestaansminimum pa un hogar consistiendo di dos (2) adulto y dos (2) mucha (edad 0-14) a registra un aumento di Afl. 131, di Afl. 5,510 na mei 2025 pa Afl. 5,641 na mei 2026. E aumento aki a ser causa principalmente door di aumentonan den e sectornan di “Cuminda y bebida no-alcoholico” (Afl. 80) y “Transporte” (Afl. 27).

Mientras pueblo ta warda desesperadamente pa alivio, ministernan ta fiesta, biaha y sigui gasta placa di pueblo; Minister Gerlien Croes so a biaha no menos cu 15 biaha den 14 luna di trabou.

Awe, despues di e 14 lunanan aki, no tin caminda mas pa sconde pa e sla di prijsnan aki na Aruba. E situacion no a bira mihor manera a ser priminti; al contrario, e situacion a bira hopi mas pio.

Mientras e inflacion ta debilita nos famianan, e indiferencia di e gobierno ta suta e pueblo!

Nota di redaccion: E articulo aki ta opinion di e autor y no ta representa opinion di Bon Dia Aruba.

Den e edicion aki di nos column tocante nos Papiamento nos ta cuminza cu ripiti e anuncio, cu a aparece e siman aki den nos edicion di Bon Dia Aruba, di publicacion di un diccionario huridico Papiamentu – Hulandes, naturalmente skirbi segun ortografia di Corsou/Boneiro. E diccionario ta obtenible den forma digital y na papel riba website di Bruna. Nos no ta den e negoshi di haci propaganda gratis pero ta haci mencion di esaki ya cu e ta parce nos un bon ayudo pa persona cu mester haci uso di e terminologia huridico disponible na nos idioma. Esaki no ta conta solamente pa hende cu ta traha den un profesion huridico sino tambe pa cualkier persona den servicio publico y priva, cu mester atende corespondencia na cierto nivel. Hopi biaha esey ta sucede na otro idioma di tur manera, por ehemplo Hulandes den gobernacion y Ingles den sector priva, pero tin momento unda conoce e termino corecto na Papiamento ta yuda. No mester subestima e problema aki, pasobra tin ora hasta hende cu bastante conocimento no por produci e palabra mas apropia na Papiamento. Asina nos por corda un suceso na television algun aña pasa, unda un empleado publico no por a indica e diferencia entre un ‘ordenanza’ (landsverordening) y un decreto’ (landsbesluit). E ortografia diferente no por ta un obstaculo asina grandi, si un persona tin un conocimento razonable di nos ortografia y por transforma un texto pa nos ortografia. Poco poco nos ta haciendo progreso unda mester aprecia tambe ta logrando na e otro teritorio di e mesun idioma.

Na horizonte o den horizonte?

Nos ta sigui topa cu caso unda tin biaha nos mes ta duda kico lo ta corecto, o cual ta e forma preferi, si ambos forma cu ‘den’ of ‘na’ por considera corecto. Nos a yega di trata e tema aki den pasado, pero e ta un desaroyo cu ta tumando lugar ‘as we speak’ y ta parce importante y interesante sigui explora esaki. E ehemplo presenta aki ta apto pa purba splica e diferencia y di unda e tendencia ta bin pa recientemente usa mas tanto ‘den’ unda anteriormente semper ‘na’ tabata e forma preferi. Den e caso aki nos lo bisa preferiblemente ‘na horizonte’ y no ‘den horizonte’, cu ta parce nos un adopcion textual di Spaño, unda e forma usa ta ‘en el horizonte’. Na Papiamento esey lo zona straño, pero pakico? Probablemente pasobra aki ta considera cu no ta trata di un caso unda explicitamente ta indica algo cu ta ‘den’ algo, o mihor ainda no ‘dentro di’ algo. Horizonte ta un linea imaginativo entre cielo y tera unda segun nos concepto no por tin algo ‘aden’; pesey e mester ta ‘na horizonte’. E otro idiomanan cu nos ta usa hopi, Hulandes y Ingles, tampoco ta usa e equivalente di e ‘en’ Spaño; ta papia di ‘aan de horizon’ y ‘at the horizon’ of ‘on teh horizon’. Tradicionalmente un distincion cu tin entre ‘na’y ‘den’ ta cu e ultimo aki ta indica algo cu ta mas exacto y ‘na’ta e palabra pa algo menos exacto. E ehemplo di semper ta e diferencia entre ‘na cas’ y ‘den cas’ y ta duna un bon impresion di e uso diferente. Pero pakico e interpretacion aki? Nos ta mira mas caso unda e forma ‘den’ ta parce mas relaciona cu e uso similar na Spaño, mientras e ‘na’ cu su base den e tradicion Portugues di nos Papiamento sigur ainda cerca e parti di mas edad di nos poblacion ta mas usa. E pregunta clave ta si nos por distingui algun regla, talvez no expresa, cu ta duna nos un guia ki ora ta usa cual di nan y ki ora cualkier ta bon. Un regla cu en todo caso mester respeta ta ora e uso ta indica algo claramente diferente, manera e ‘na cas’ y ‘den cas’ menciona caba. Pa completa nos edicion, lo siguiente: ‘horizonte’ of ‘horizon’, ambos ta bon segun nos Vocabulario oficial.

E debate tocante e ley di Reino pa supervision financiero ta sigui su curso y ta inevitable. Esey ta haci inevitable tambe e repiticion di argumento y esey na su turno no ta implica un avance den e asunto. Esaki no por ta otro tampoco pasobra ripiti argumento no ta pa convence e contrincante, sino pa gana apoyo di esnan cu no ta na bo banda ainda. O, manera ta sucediendo awor, opositor di e ley di Reino menciona awor a busca amplia apoyo via entidad internacional manera Coppal (Conferencia Permanente di Partido Politico di America Latina y Caribe). Cu e partido social-democrata ta busca apoyo cerca un entidad politico continental, di cual nan ta miembro, ta completamente legitimo, aunke efecto di esaki por ta hopi limita.

Pa cuminza, gobierno di Hulanda/Reino lo no duna tanto importancia na un eventual señal di banda di e organizacion regional y probablemente ni lo argumenta un posible respuesta si yega na un denuncia di nan banda. Y si acaso lo tin un contesta, esaki sin duda lo mustra riba e hecho cu aki dificilmente por papia di e tema di autodeterminacion, pasobra esey den e contexto aki no tin nada di haci cu ‘autonomia’, es decir e privilegio di gobernacionn propio, semper dentro di e cuadro legal cu Statuut ta pone pa tanto e teritorio autonomo como e ‘madre patria’.

Ta importante señala aki kico ta den wega den e disputa aki y kico no. Ta trata di un interpretacion di Statuut, unda opinion por varia. Por mira Statuut como un acuerdo unda, pa evita independencia completo, a yega na un forma den cual e islanan a haya gobernacion propio limita, bao di supervision di e pais colonizador. Por describi esaki den termino mas elegante, pero basicamente esey e ta keda. Esaki ta haci cu pa eternidad nos ta mara na e dependencia aki, di e ‘madre patria’? No, pasobra nos derecho di autodeterminacion a keda intacto y ta forma parti di e propio Statuut. Articulo 58 di Statuut ta bisa textualmente cu Aruba por declara, via ordenanza di e pais, cu ta desea di termina e orden huridico cu e Statuut ta representa. Tal propuesta mester bay acompaña pa diseño di un futuro constitucion, “conteniendo por lo menos determinacion encuanto derecho fundamental, gobierno, organo representativo, legislacion y administracion, hurisdiccion y cambio di constitucion.” Tambe Staten por adopta tal propuesta solamente cu un mayoria di dos tercera parti di e miembronan cu tin asiento. Articulo 59 di Statuut ta establece cu dentro di seis luna despues di aproba tal propuesta di ley, mester tene un referendum, regla pa ley, unda esnan cu por vota pa Staten por expresa nan deseo encuanto e propuesta aproba. Un mayoria – simple – di e cantidad di persona cu derecho di voto ta base pa su legitimacion.

Articulo 60 di Statuut ta stipula cu e constitucion nobo mester keda aproba cu un mayoria di por lo menos dos tercera parti di e miembronan di Staten cu tin asiento. Seguidamente, conforme indicacion di gobierno di Aruba, ta establece e fecha di terminacion di e presencia di Aruba den e constelacion di Reino Hulandes, via Decreto Real. Esaki ta implica cu nada no a cambia pa loke ta referi na nos derecho di autodeterminacion. Si por ehemplo, den un caso – meramente teorico – e disgusto pa e supervision financiero ta asina fuerte cu e ta conduci na un movimento anti-supervision cu mayoria di pueblo deseando independencia, anto e caminda corecto ta ‘asfalta y bon manteni’ caba. Loke no por, y varios politico Hulandes ta lamenta esey, loke ta nan problema, ta pusha pueblo di Aruba for di Reino si Aruba mes no ta desea esey. Awor, pakico trece tur esaki dilanti si, sigur e lector bon informa, lo bisa cu tur esey ta conoci caba. Nos no ta duda di esey, pero ta pone bon cla cu nos ‘autodeterminacion’ ta garantiza den texto di Statuut y ningun momento mester ta involucra mes den e actual debate tocante perdida temporal di autonomia (financiero), algo cu a keda reglamenta 11 aña pasa den un ley local, cu igualmente a encarga gobierno di Reino cu e supervision financiero. Ademas, tambe e supervision temporal aki ta bon regla den e mesun Statuut y ta posible den diferente forma; esun di un ley di consenso ta esun mas ‘elegante’. Tin otro menos elegante unda gobierno di Hulanda/Reino ta haya cu intervencion den asunto financiero di Aruba ta necesario, sin consenso. Esey absolutamente no ta e caso; hasta por bisa cu en berdad Aruba a avanza bastante den crea un situacion financiero mas faborable. Ta importante si pa señala cu a logra esey, no a pesar sino danki na e supervision cu ta parti di nos realidad pa mas di un decada. Keda trata di pinta e caso como un di intervencion na nivel di Reino cu lo cuminza awor no mas, cu e introduccion di e ley di Reino, ta bay completamente contrario na e realidad cu nos ta bibando aden pa tanto aña caba. Esey no ta implica cu e supervision ey ta algo normal. Aruba mester por bolbe mas pronto posible na un situacion unda por dicidi autonomamente con gobernacion ta cobra y ta usa placa; esey ta na nos pa dicidi, via nos parlamento. Ta keda un obstaculo si pa yega na un ley di Reino vigente; esey ta e ley local cu mester aprobacion. Rechazo di e ley aki lo impedi ley di Reino bira efectivo y nos ta keda cu e ley local actual, cu mesun supervision aden. Esey ta e obhetivo?