Minister di Vivienda, Infrastructura, Servicio Interno y Comunicacion drs. Rene Herdé, a anuncia su compromiso di renobacion strategico pa e desaroyo continuo di revitalisacion di San Nicolas. Cu un bista cla pa crecemento sostenibel y participacion di comunidad, esaki ta marca e inicio di un serie di iniciativa transformativo cu tin como meta pa fortalece e vitalidad economico, social y cultural di e districto.

Un prioridad clave ta e creacion di un centro di ciudad yamativo pa San Nicolas. Door di establece un punto central pa facilita e organisacion di evento y actividadnan cu lo stimula comercio local pa atrae bishitantenan y fortalece un sentido di comunidad. E enfoke aki tambe lo sirbi como modelo pa reactiva Oranjestad.

Inversionnan significante den infrastructura ya ta den marcha. E renobacion di Kaviti y De Vuyst, hunto cu mehoracion importante den e area di Main Street, ta refleha nos compromiso pa mehora accesibilidad, seguridad y e experiencia urbano en general. E proyectonan aki ta diseña pa eleva tanto e funcionalidad como e atraccion di San Nicolas como un districto clave pa Aruba.

Den colaboracion cu Minister di Economia, tambe nos lo lansa un masterplan ambicioso pa Baby Beach. Esaki ta inclui desaroyo di kioskonan moderno, mehoracion di e playa, construccion di un pier y instalacion di facilidadnan sanitario publico. Mehoracion similar lo wordo ehecuta na Mangel Halto, pa asina garantisa cu e area di costa ta cumpli cu e standardnan mas halto pa residente y bishitante.

Preservacion cultural y desaroyo turistico ta keda central den nos esfuersonan. E finalisacion di e proyecto di Carnival Village lo fortalece San Nicolas como un destino cultural. Ademas, lo otorga permiso pa kioskonan den Carnival Village, creando oportunidad nobo pa empresarionan local.

Nos ta orguyoso pa anuncia cu construccion di MFA San Nicolas lo cuminsa e aña aki. E proyecto tan spera aki, cu tabata para for di 2017, ta representa un inversion importante den infrastructura y servicio di comunidad.

Desaroyo di vivienda tambe ta sigui avansa. Nos ta sigui cu e finalisacion di benta di casnan den Colony, brindando mas oportunidad pa residente inverti den nan futuro. Na mes momento, tin esfuersonan pa modernisa y mehora e area rond di Rodgers y Baby Beach, pa asina mantene nan atractivo y accesibel.

E iniciativa combina aki ta mustra nos compromiso firme cu San Nicolas. Esaki no ta e fin, esaki ta solamente e comienso. Hunto, nos ta traha pa un futuro mas fuerte y dinamico pa e districto di San Nicolas y pa Aruba en su totalidad.

Deze week heeft Bon Dia Aruba interviews gepubliceerd met enkele van Aruba’s geweldige moeders, die voor velen een bron van inspiratie en bewondering zijn. Door deze interviews hebben we hen wat beter leren kennen, zowel als vrouw als als moeder.

Hieronder volgt een kort overzicht van deze interviews.

Diana Antonette: “Ik ben erg trots op mijn kinderen”

Mevrouw Diana Antonette is een zeer prominente en belangrijke figuur in de danswereld op Aruba. Antonette is balletdocente, hoewel zij ook verschillende andere dansvormen heeft bestudeerd. Met een lange carrière in kunst, muziek en vooral dans is mevrouw Antonette een culturele icoon van Aruba. In aanloop naar Moederdag sprak Bon Dia Aruba met Diana Antonette over haar bijzondere carrière en haar leven als moeder.

Mevrouw Antonette vertelde dat haar leven gekenmerkt wordt door toevalligheden die haar levensrichting op beslissende wijze hebben gevormd. Zo legde zij uit dat toen zij in Nederland aankwam, zij bij een gezin in de buurt werd ondergebracht. Die regeling voelde echter niet prettig voor haar. “Alles is toeval, toch? Terwijl ik naar de bus rende, hoor ik Papiamento! Ik draai me om en zie een vriendin van mij die vroeger buurmeisje was, en nog een student. Toen was ik heel blij haar te ontmoeten en haar vriendin uit Curaçao te leren kennen.” Tijdens het gesprek legde Antonette uit dat zij niet gelukkig was met haar woonsituatie. De twee jonge vrouwen namen haar vervolgens mee naar waar zij verbleven, bij een oudere dame, maar met hun eigen ruimte zoals een kleine keuken, een woonkamer en een slaapkamer. “Ik vond het geweldig!” Uiteindelijk kwam de dame zelf in het gesprek en liet Antonette weten dat ze een kamer vrij had, die ze meteen aanbood zodat Antonette er kon wonen. “Ze maakte de kamer klaar! Die vrouw was een zegen. Ze is twee keer naar Aruba gekomen en heeft mijn ouders ontmoet. Zo’n vrouw zal ik nooit vergeten.”

Voor mevrouw Antonette is familie een zeer belangrijk onderdeel van het leven, en in het interview stond ze stil bij de relatie tussen ouder en kind.

Zo deelde ze haar liefde voor kunst en dans met haar twee dochters. “Tot bijna aan de bevalling bleef ik lesgeven,” zei ze, “ik denk dat ze daardoor ook dansen!”

“Alydia was heel klein! Heel klein, ze bewoog altijd. Als er een voorstelling was, zat ze achter het gordijn te kijken… Pierangely hetzelfde.” Antonette legt uit: “Ik heb ze nooit gepusht,” maar door haar voorbeeld te volgen en hun moeder actief bezig te zien in de danswereld, zijn ze er vanzelf in meegegroeid.

“Mijn oudste dochter ging studeren in de Verenigde Staten, vooral moderne dans,” zei ze over Alydia Wever. “Mijn jongste dochter Pierangely volgde hetzelfde pad en studeerde in Tilburg aan de academie. En zij geeft nu ook les.”

Lees het volledige interview op onze website www.bondia.com

Dr. Norma Alvarez: “Moeder worden is iets echt wonderbaarlijks”

Dr. Norma Alvarez is een professional die al meer dan 40 jaar werkzaam is in de gezondheidssector op Aruba. In aanloop naar Moederdag had Bon Dia Aruba een inspirerend gesprek met Dr. Alvarez over gezondheid, moederschap, spiritualiteit en optimisme in het leven.

Dr. Alvarez vertelde dat zij altijd al moeder wilde worden. “Omdat moeder worden iets echt wonderbaarlijks is. Een kind is jouw voortzetting, en het geeft je een reden om door te gaan,” zei ze.

Er was echter een periode waarin Dr. Alvarez niet zeker wist of deze droom werkelijkheid zou worden, omdat zij en haar echtgenoot moeite hadden om zwanger te raken. “We dachten: misschien wel, misschien niet,” herinnert ze zich. “Toen merkte ik dat mijn menstruatie uitbleef, maar ik dacht er niet eens aan, omdat we zo’n acht jaar niets hadden gehad.” Haar echtgenoot was degene die suggereerde dat ze misschien zwanger kon zijn, en inderdaad bleek ze haar eerste kind te verwachten.

Als arts met een veeleisend beroep was het echter niet eenvoudig om tegelijkertijd moeder te zijn. “Het is een beetje moeilijk wanneer je een professional bent en je hebt kinderen, maar je moet tijd maken voor alles. Want het ene is je carrière, je vervulling als vrouw, en het andere is je vervulling als familie, als moeder. Beide rollen moeten geleefd worden en tijd krijgen.”

Maar deze balans is niet onmogelijk. Dr. Alvarez zegt dat dit kan worden bereikt door bewust tijd vrij te maken voor haar kinderen. “Ik had een zeer drukke praktijk, maar toch maakte ik tijd voor mijn kind.” Zo vertelt ze dat de weekenden familie-dagen waren. “Zo weten ze dat ze hun ruimte hebben. In de middag bracht ik altijd tijd door met mijn kind… zodat we dicht bij hen konden blijven. Ik heb veel tijd aan mijn kinderen thuis gegeven.”

Ze herinnert zich dat haar jongste kind haar toch vaak grapjes maakte en haar belde om een afspraak te maken, gewoon om meer tijd met haar door te brengen. Vandaag zijn alle kinderen van Dr. Alvarez volwassen en is haar eerste kleinkind op komst.

Op de vraag wat haar kracht en inspiratie gaf voor zo’n succesvolle en vervullende carrière en leven, zei Dr. Alvarez dat zij sinds haar jeugd erg sociaal was en betrokken bij stichtingen en hulp aan anderen. Het idee om arts te worden was ook gebaseerd op haar wens om de gemeenschap te dienen, en veel van die inspiratie kwam van haar moeder.

“Mijn moeder is de meest bijzondere persoon die ik ooit heb gekend,” zei ze met grote genegenheid. “Ze was een zeer spirituele vrouw. Ik bewonder haar enorm, ik zou graag zoals haar willen zijn.”

Lees het volledige interview op onze website www.bondia.com

Maryann Rodriguez: “De ervaring van het moederschap heeft absoluut een ander deel van mijn creativiteit en gevoeligheid geopend”

Bon Dia Aruba had het genoegen om een gesprek te voeren met Maryann Rodriguez, een bekende naam en figuur in de media vanwege haar grote talent en haar podiumuitstraling. Met haar stem creëert zij een verbinding met muziek en vreugde die onze harten en zielen raakt.

Het was een eer om meer te leren over iemand met zo’n succesvolle carrière, die heeft bijgedragen aan belangrijke vieringen die de cultuur van ons eiland op hoog niveau uitdragen. Vandaag willen we dit graag met de gemeenschap delen.

Moeder worden is een ingrijpende ervaring voor elke vrouw die dit doormaakt, maar dit doen als publieke figuur en zangeres voegt een extra dimensie toe. De zwangerschap van Maryann was een periode van verandering voor haar—vol geluk, maar ook met het besef dat het leven echt zou veranderen.

“Zeker, een zwangerschap na 16 jaar heeft mij volledig veranderd. Op het moment dat ik voor het eerst de hartslag van mijn baby hoorde, besefte ik dat niets ooit nog hetzelfde zou zijn. Mijn prioriteiten veranderden onmiddellijk. Ik begon het leven met andere ogen te zien, met meer rust en meer liefde. Natuurlijk zijn er ook veel emoties en onzekerheden, maar de ervaring heeft mij sterker gemaakt als vrouw.”

Maryann heeft momenteel een baby van 2 maanden oud, en dit is een heel mooie maar ook vermoeiende periode, gecombineerd met diepe gevoelens van geluk die ook uitdagingen kunnen brengen bij het combineren van moederschap en het zijn van artiest. Maryann deelde hoe zij deze balans ervaart en legde uit dat zij “een trotse moeder is van drie kinderen (19, 16 en een baby van 2 maanden), en dat het moederschap mijn leven volledig heeft veranderd. Op dit moment zing of treed ik niet op omdat ik een pauze heb genomen om echt van deze fase met mijn baby te genieten. Op een gegeven moment kom ik zeker terug.”

“Voor mij is deze tijd heel waardevol. Ik wil aanwezig zijn in elk moment, elke glimlach en elke stap van mijn baby. Muziek zal altijd in mijn hart blijven, maar nu ligt mijn focus op mijn gezin en het genieten van de zegen van het moederschap.”

Lees het volledige interview op onze website www.bondia.com

Den bida diario nos ta topa regularmente cu comentario—den conversacion personal—cu ta encera critica o lamento cu nos Papiamento no ta cubri tur cos cu nos ta mira expresa den otro idioma, di mas desaroyo y mas historia. No tin motibo pa ignora o desmenti e realidad aki. E no ta un motibo tampoco pa sinti cu nos idioma tin menos valor. Cada idioma t’ey pa funciona den e comunicacion unda e ta necesario y desea. Tin hopi area di bida y profesion unda ta absolutamente necesario maneha otro idioma y unda no tin tanto sentido busca traduccion pa e terminologia aki. Nos ta simplemente usa e vocabulario di e idioma stranhero cu nos ta aplica profesionalmente. Por ehemplo, si ta trata di administracion financiero, ta importante mantene e terminologia ey. Asina ta papia di ‘grootboek’ y si ta usa Ingles ta papia di ‘general ledger’, etc. No tin tanto sentido di bay traduci tur cos na Papiamento si e profesion, incluyendo su normanan di evaluacion y certificacion ta completamente na e otro idioma ey. Igualmente, riba tereno di tecnologia nos ta topa cu un avalancha di palabra pa tur tipo di pieza cu un cierto tipo di motor o mashin por tin. Un auto moderno tin facilmente algun diezmil pieza individual y ningun hende lo hinca den nan cabez di bay busca traduccion pa tur esaki. Ta un tarea enorme caba pa personal di un agencia di auto conoce e inventario di pieza na e idioma original. Asina un ‘bolt’ ta keda un ‘bolt’, un ‘washer’ ta keda un ‘washer’, un ‘nut’ ta un ‘nut’. Asina pa mayoria di asunto cu tin di haci cu ciencia o comercio.

Awor, esey ta significa cu e terminologia ey no ta pertenece na nos Papiamento? Por bisa cu si pasobra esey ta e terminonan usa. Pero, si no tin documento na Papiamento, sino cu e relatonan ta tuma lugar na un di otro idiomanan, no tin penetracion den Papiamento mas cu na nivel di conversacion personal, unda simplemente ta usa e vocabulario na e idioma stranhero concerni. Esaki ta implica caba cu diezmiles di palabra no lo bira parti di Papiamento – oficial – pero ta ser usa den comunicacion si, hasta a base diario! Cu esey nos ta bisando cu Papiamento no lo yega na e nivel y volumen di e idiomanan grandi cu nos ta maneha? Nunca, y pa duna un impresion di kico nos ta papiando, lo siguiente. Nos a yega di haci un conteo digital di e cantidad di palabra cu nos Vocabulario oficial tin y nos a yega na menos di 30.000 ‘item’. Nos por corda ainda cu un conocir di nos a trece di Brasil un diccionario Aurelio, cu mas di 400.000 ‘item’, un buki di mas di 5 kilo…. Algo similar nos por haci cu un diccionario ‘Webster’ pa idioma Ingles y otro ehemplo di Spaño y Hulandes.Awendia no mester di cumpra e diccionarionan aki mas pasobra tur cos ta disponible riba internet.

Origen di ‘bester’

Pa finaliza, nos ta cambia di tema pa algo un poco humoristico. Nos conoce e palabra ‘bester’ o ‘bestro’ como nomber pa un WC sin uso di awa, un ‘letrina’ na Spaño o ‘latrine’ na Hulandes. Den pasado esaki tabata e forma di deshaci di nos desperdicio personal, pa yam’e asina. Awor, en busca di e origen di e palabra nos a bin topa cu dos splicacion cu no ta cuadra cu otro. Uno nos a haya den un diccionario di Papiamentu/Hulandes di Walburg Pers, cu ta duna lo siguiente: bèster ta e verbo di ‘bay baño’ pero no pa baña. Y ta duna como ehemplo: “mi no tabatin ni tempu awe pa bai bèster.” E otro splicacion ta bin di consulta di hende na Aruba cu ta pone origen di e palabrana Hulanda. E palabra original na Hulanda, por ehemplo den provincia di Noord-Brabant, ta ‘besterd’ y ta un lugar o edificio resaltante, cu adornospecial. Tambe e palabra ta den uso pa indica un camber special den cas cu ta sirbi mas bien pa warda e cosnan precioso di famia cu no ta di uso diario. E palabra ‘besterd’ ta referi anto na e ‘camber di mas bunita’. Ciudad di Tilburg conoce un bario cu e nomber ey: Den Besterd,y cu tin e mesun contenido positivo. E pregunta cu nos no por contesta cu certeza ainda ta si nos antepasadonan, den un beis humoristico, a yama e lugar di ‘maximo privacidad’ aki asina: e cuarto ‘di mas bunita’…? Nos no ta mind haya confirmacion di esaki.

Nos ta drentando un epoca marca pa varios crisis internacional cu ta menaza nos economia y prosperidad.Nos ta recuperando bon di e ultimo crisis grandi (Covid-19) pero tin diferente reto na caminda cu ta limita nos posibilidad pa crea reserva pa futuro shock economico. No tin anto ningun manera pa reduci nos debe nacional te un nivel aceptable y na mes momento yega na reserva pa tempo malo cu por bin despues? Y mientras tanto tambe realiza e inversionnan a largo plazo cu ta necesario? Varios pregunta cu awor no ta haya discusion, mucho menos solucion.Nos mester pensa anto riba otro forma di inversion publico?

Laga nos cuminza cu e situacion actual y alavez mirando dilanti e proximo 20 aña. Nos debe publico lo por keda reduci te na un nivel aceptable, di bao di 40% di GDP. Mientras tanto, si no bin ningun cambio drastico, nos lo mester siña biba cu un presupuesto gubernamental cu no ta mustra un surplus grandi; di e banda ey lo no tin manera pa crea fondo di reserva. Den ultimo añanan e reservanan di tanto SVB como AZV por a mira un aumento ainda, pero esey no lo ta e caso den futuro. Enbehecimento di nos poblacion lo percura pa mas gasto di pension loke lo reduci e reservanan menciona. Y por anticipa aumento fuerte di gasto medico, cu un porcion mas grandi di poblacion di edad avanza. Con ta resolve e problemanan ey nos ta laga pa otro dia. Di tur manera, e situacion di un gobernacion cu por solamente cumpli cu su actual compromisonan financiero ta laga un pregunta grandi sin contesta: Kico ta e inversionnan grandi cu den proximo añanan lo mester haci? Esaki den dos sentido: uno pa mantene e actual nivel di infrastructura y servicio publico; dos, mehora infrastructura drasticamente unda esaki ta necesario. Y e pregunta cu lo sigui automaticamente si kier atende e anterior pregunta: con yega na fondo pa tur esaki? Pa ilustra esaki un poco mas, contempla e situacion ora nos yega na un nivel aceptable di debe publico. Laga nos tuma un ehemplo den futuro proximo. Supone cu na 2030 nos tin un GDP di Afl. 9 biyon, loke ta mas cu ta proyecta actualmente. Y supone tambe cu nos pago anual di interes lo a baha di e actual Afl. 300 miyon na Afl. 250 miyon. Bon trabao, pero keto bay un peso grandi cu por bira mas pisa cu cualkier calamidad pa cual lo fia mas placa atrobe.

Fondo di reserva nacional?

Awor, cu e presion normal di aumento di gasto gubernamental y casi sin capacidad pa reserva, cu no ta pa cancela debe existente, con gobierno ta bay yega na fondo pa e obranan grandi cu a bira necesario?Den un anterior Editorial nos a mustra caba riba e necesidad di corta den gasto di e aparato gubernamental, pasobra no tin otro alternativa. Y ainda ta keda e pregunta: y e gastonan di inversion extra pa futuro? Tin alternativa? Pa casualidad recientemente gobierno federal di Canada a lanza un plan di reserva nacional cu por ta interesante pa nos tambe. E plan di Canada, yama Canada Strong Fund, ta cuminza cu un capital di $25 biyon, destina na inversion nacional, hunto cu capital priva, den energia, agricultura, mineral critico y infrastructura. Pero kico ta e diferencia grandi cu fondo di reserva crea te awor? Cu e ciudadano individual por participa den e fondo aki, aportando na e capital disponible. Esaki a lo largo por resulta den beneficio pa e individuo, segun economia bira mas fuerte cu e inversionnan haci.Naturalmente tin un cantidad di detaye cu no ta conoci ainda, pero lo por trata eseynan segun nan bira conoci. Pero un bentaha grandi ta conoci desde inicio: un fondo publico, cu mester duna cuenta abierta y publicamente na henter comunidad, hustamente pasobracomunidad, a base individual, ta interesado envolvi directamente. Kico esaki lo causa na nivel di nos economia y comunidad? Dos aspecto importante aki. Uno, e disponibilidad di capital extra pa e proyectonan dificil di financia. Kico esey(nan) ta? Pensa por ehemplo riba e inversion inmenso necesario parehabilita San Nicolas. No ta trata di busca inversion stranhero pa e tereno di refineria y ‘gaña lubida’ e capital grandi cu mester pa rehabilita e ciudad mes, unda pueblo ta biba. Nos ta papiando aki di centenares di miyon na mehoracion di infrastructura y construccion y rehabilitacion di vivienda. Esaki ta e parti cu nos politiconan, den gran mayoria, ta lubida mientras nan ta kere di por tene hende contento cu tal o cual proyecto parcial, cu no ta logra tapa e asuntonan fundamental aki cu tin decadas sin atencion.

E otro aspecto importante di un fondo di reserva asina ta e contribucion na transparencia den maneho di placa publico. Pa demasiado tempo operacion financiero di gobernacion, tambe y sigur den e empresanan estatal, ta scondi tras di barera di secretismo, salvo algun caso faborable cu si ta publica nan cuenta anual. Nos no ta papiando aki di un relato anual cu ta conta loke kier conta pero no ta inclui e cuenta anual (jaarrekening). Pa demasiado tempo nos a custumbra cu entidad nacional cu ta dicidi pa nan mes kico ta transparencia y kico nan ta defini como ‘privilegio’kico pueblo por haya sa di nan operacion economico y financiero. Por ta cu nos gobernantenan mester custumbra cu e tipo di transparencia aki, cu na otro parti di mundo ta algo masha normal. Nos por avanza den esaki tambe…

Un rapport nobo di Algemene Rekenkamer Aruba (ARA) a lanta preocupacionnan serio tocante e maneho y supervision di begrotingsfondsen (fondonan di presupuesto) di e pais, advertiendo cu cantidadnan significante di placa publico ta opera sin suficiente transparencia y control parlamentario limita. E rapport, titula “Buiten beeld, buiten controle”, ta conclui cu debilidadnan structural den gobernacion, supervision y responsabilisacion a mina e efectividad di e fondonan presupuestario special aki y a debilita e derechonan presupuestario di Parlamento.

E fondonan aki originalmente a ser crea como instrumentonan di maneho pa financia metanan specifico a largo plaso fuera di e limitacionnan di Aruba su sistema di presupuesto anual regular. Nan a ser diseña pa duna continuidad den financiamento, permiti entradanan destina pa keda disponibel durante varios aña y sostene iniciativanan di politica publico dirigi.

Segun ARA, sinembargo, e operacion practico di e fondonan aki awor ta diferencia substancialmente for di nan proposito original. E rapport ta bisa cu structuranan di gobernacion debil, supervision inadecua y mecanismonan di responsabilidad malo a resulta den control administrativo reduci y garantianan insuficiente cu placa publico ta ser usa di forma efectivo, legal y transparente.

Un di e conclusionnan principal ta e fayo ripiti pa cumpli cu e cuadro financiero legal di Aruba. E investigacion a documenta retrasonan persistente den aprobacion di presupuestonan, casonan den cual presupuestonan nunca no a ser prepara y instancianan caminda gastonan a ser aproba retroactivamente despues cu fondonan a ser usa caba. ARA ta enfatisa cu e problemanan aki no ta incidentenan isola pero debilidadnan structural dentro di e sistema di maneho financiero.

E Fondo pa Mehoracion di Producto di Turismo (TPEF) ta ser subraya como un ehempel grandi. Di acuerdo cu e rapport, gastonan a ser haci durante varios aña fiscal sin autorisacion previo di presupuesto di Parlamento. ARA ta declara cu esaki ta mina directamente e derechonan di presupuesto constitucional di Parlamento y ta debilita supervision democratico di gastonan publico.

E Criminaliteitsbestrijdingsfonds tambe a keda identifica como un problema. Aunke e fondo tabata legalmente exonera di e rekisito di presupuesto standard, reglanan di compensacion tabata rekeri un reportahe mas frecuente na Parlamento. E rapport a constata cu e obligacionnan di reportahe aki no a ser cumpli den practica, lagando Parlamento sin suficiente informacion pa vigila debidamente e uso di fondonan publico.

ARA a critica mas aleu e falta di transparencia rond di fondonan financia cu contribucionnan Hulandes of Europeo. Den varios caso, a prepara rapportnan di responsabilidad pa partnernan internacional externo pasobra e acuerdonan di financiamento ey tabata rekeri normanan di rapport estricto. Sinembargo, e mesun rapportnan no a ser entrega consistentemente na Parlamento di Aruba. Segun e rapport di ARA, esaki ta crea un desbalansa den responsabilidad y ta laga Parlamento sin acceso na informacion esencial pa loke ta trata gastonan publico.

Un preocupacion central den henter e rapport ta e ausencia di un cuadro di politica coherente y unifica cu ta goberna begrotingsfondsen. ARA ta declara cu Aruba actualmente ta carece di criterionan cla pa ki tempo e tipo di fondonan aki mester ser crea, con nan mester ser maneha, con nan mester ser evalua y bao di ki condicion nan mester ser disolvi.

Como cu no ta existi un cuadro standardisa, e rapport ta bisa cu fondonan hopi biaha ta ser establece riba un base ad hoc, pa gran parti dependiente di escogencianan di politica haci pa ministernan individual enbes di criterionan obhetivo of transparente. E maneho fragmenta aki a contribui na structuranan di gobernacion inconsistente, administracion financiero incompleto y mecanismonan di supervision debil.

Tambe e investigacion a constata cu Aruba falta un panorama financiero general completo y confiabel di e begrotingsfondsen. Sistemanan di contabilidad fragmenta y relacionnan financiero no cla entre e fondonan y gobierno central ta hacie dificil pa evalua cu exactitud e posicion financiero mas amplio di e pais y e riesgonan asocia cu e fondonan aki. Segun ARA, esaki ta reduci transparencia y ta limita control efectivo riba finanzas publico.

Un otro asunto grandi identifica den e rapport ta e falta di obhetivonan claramente defini pa hopi di e fondonan. Aunke e propositonan di e begrotingsfondsen ta ser skirbi generalmente den e legislacion cu ta establece nan, ARA a haya cu e metanan aki hopi biaha ta mucho amplio y falta indicadornan cu por ser midi of criterionan di evaluacion concreto.

E rapport ta adverti cu obhetivonan impreciso ta hacie dificil pa determina si proyectonan financia ta contribuyendo realmente na e resultadonan di politica previsto. Sin puntonan di referencia cla, gobierno no por evalua efectividad corectamente, evalua eficiencia of determina si placa publico ta ser gasta apropiadamente.

ARA tambe a expresa preocupacion tocante structuranan di gobernacion y e distincion no cla entre maneho y supervision. E investigacion a haya cu responsabilidadnan pa maneho y supervision operacional hopi biaha no ta separa claramente, creando confusion tocante ken ta responsabel pa decisionnan y ken ta responsabel pa monitoria cumplimento.

Segun e rapport, esaki ta debilita control y balansa y ta aumenta e riesgo di supervision inefectivo. ARA ta argumenta cu funcionnan di maneho y supervision mester keda institucionalmente separa pa garantisa monitoreo y responsabilidad independiente.

E rapport ta adverti mas aleu cu eficiencia a ser usa mas y mas como hustificacion pa evita controlnan presupuestario normal. Begrotingsfondsen hopi biaha ta ser promovi como instrumentonan cu ta permiti mas flexibilidad y tumamento di decision mas lihe, pero ARA a haya cu e supuesto ganashi di eficiencia aki frecuentemente a bini na costo di transparencia y supervision democratico.

Di acuerdo cu e rapport, pa opera pafo di e structura di presupuesto regular ta rekeri proteccionnan mas fuerte, no esnan mas zwak. ARA ta declara cu eficiencia nunca mester ser usa pa hustifica reduccion di supervision, e debilitacion di obligacionnan di informe of e bypass di autorisacion di presupuesto parlamentario.

Otro asunto identifica ta e existencia continuo di fondonan inactivo cu nunca no a ser disolvi formalmente. Di e diesdos begrotingsfondsen estableci desde 1994, siete ta inactivo actualmente pero ainda ta existi legalmente.

ARA a haya cu den cierto caso e sumanan restante di fondonan inactivo a ser transferi administrativamente back den cuentanan di gobierno general sin e proceso di disolucion formal legalmente rekeri. Segun e rapport, esaki ta bypass aprobacion di Parlamento y ta crea incertidumbre riba e destinacion final y uso di placa publico.

E rapport tambe ta mustra riba problemanan administrativo mas amplio causa pa cambionan di gabinete y cambio di responsabilidadnan ministerial. ARA ta declara cu memoria y responsabilidad institucional hopi biaha ta bay perdi durante transicion politico pasobra no tin proceduranan consistente pa transferi supervision di e fondonan pa administracionnan nobo.

A pesar di e preocupacionnan treci dilanti, e rapport ta reconoce cu begrotingsfondsen ainda por hunga un rol util den e sistema financiero di Aruba si nan ta debidamente regula y maneha transparentemente. Di acuerdo cu ARA, e fondonan ey por sostene continuidad den financiamento y ehecucion di politica mas dirigi ora nan ta opera dentro di garantianan legal y di gobernacion estricto.

Pa atende e problemanan identifica, ARA a emiti varios recomendacion na gobierno y Parlamento, incluyendo e creacion di un cuadro di maneho unifica pa tur begrotingsfondsen. E rapport ta boga pa reglanan cla tocante establecimento, maneho, evaluacion y disolucion di e fondonan. ARA tambe ta pidi pa fortalece gobernacion, defini responsabilidadnan mas cla y cumpli estrictamente cu e Comptabiliteitsverordening 1989, incluyendo aprobacion na tempo di presupuesto y cuentanan anual.

ARA ta recomenda tambe pa converti obhetivonan di tur fondo den metanan concreto y midibel, mientras cu fondonan inactivo mester ser disolvi oficialmente segun e proceduranan legal. Parlamento ta ser urgi pa exigi reportahe regular y transparente di tur begrotingsfondsen. E rapport tambe ta adverti cu Aruba mester aplica e lesnan siña na e proponi Algemeen Investerings- en Ontwikkelingsfonds pa evita ripiti e mesun erornan di pasado.

Den su contesta oficial inclui den e rapport, gobierno a reconoce e necesidad pa mehora gobernacion y responsabilidad pa begrotingsfondsen. Gobierno a declara cu reformanan ta andando caba como parti di esfuersonan mas amplio pa fortalece e sistema di maneho financiero di Aruba.

Plannan di gobierno ta inclui reduci y simplifica e cantidad di begrotingsfondsen, introduci instrumentonan alternativo manera reservanan designa y desaroya un sistema formal di reportahe financiero. Gobierno a indica tambe cu reformanan lo keda implementa gradualmente y cu Parlamento lo keda informa tocante progreso.

ARA a enfatisa cu reformanan significante lo rekeri cambionan structural y compromiso politico sosteni. Segun e rapport, begrotingsfondsen por mantene nan legitimidad solamente ora nan ta opera di forma transparente, keda someti na supervision parlamentario total y cumpli estrictamente cu e cuadro huridico cu ta goberna finanzas publico.