Het Gerecht in Eerste Aanleg van Aruba heeft Ibersol Holding & Management VBA in het gelijk gesteld in de zaak tegen de weigering van de regering om een natuurontheffing te verlenen die nodig is voor de bouw van een hotel bij Hudishibana.

Het Gerecht oordeelde dat de besluiten waren genomen door een minister die daartoe wettelijk niet bevoegd was. Daarnaast gingen verschillende milieuoverwegingen die de regering aan de weigering ten grondslag had gelegd verder dan de belangen die op grond van de Natuurbeschermingsverordening kunnen worden beschermd.

De uitspraak betekent niet dat Ibersol de ontheffing heeft gekregen of onmiddellijk met de bouw mag beginnen. De bevoegde minister moet de zaak opnieuw beoordelen en binnen drie maanden een nieuw besluit nemen.

Hotel bij Hudishibana

Volgens de uitspraak van 30 september is Ibersol van plan een hotel te bouwen op een terrein bij Hudishibana, waarvoor een erfpachtovereenkomst met Land Aruba bestaat. Het bedrijf beschikt al over een bouwvergunning en een aanlegvergunning.

In het gebied komen echter beschermde planten- en diersoorten voor. Daarom heeft Ibersol ook een ontheffing op grond van de Natuurbeschermingsverordening (Nbv) nodig voordat de bouw kan beginnen.

Ibersol vroeg deze ontheffing in september 2024 aan. De aanvraag werd in februari 2026 afgewezen, waarna het bedrijf de besluiten bij de rechter aanvocht.

De verkeerde minister

Het Gerecht onderzocht eerst of de minister die de ontheffing had geweigerd, daartoe wettelijk bevoegd was.

Na wijzigingen in de ministeriële indeling van Aruba werd de structuur van verschillende ministeries aangepast via de begrotingswetgeving voor 2026. Het landsbesluit waarin de verantwoordelijkheden formeel aan de nieuwe ministeries werden toegewezen, was echter nog niet vastgesteld.

Het Gerecht concludeerde dat de verantwoordelijkheid voor natuurbescherming daardoor was blijven berusten bij de minister die volgens de eerdere ministeriële indeling bevoegd was, dus de verdeling van ministeries onder de vorige regering.

De besluiten waarbij de ontheffing van Ibersol werd geweigerd, waren niet door deze minister ondertekend. Het Gerecht oordeelde daarom dat de besluiten onbevoegd waren genomen en moesten worden vernietigd.

Omdat dit gebrek bij het nemen van een nieuw besluit kan worden hersteld, onderzocht het Gerecht ook de inhoudelijke argumenten waarmee de regering de aanvraag had afgewezen.

Aanwezigheid van beschermde soorten

De Directie Natuur en Milieu (DNM) identificeerde in het beschermde gebied vijftien plantensoorten en twaalf diersoorten. Acht soorten zijn officieel als beschermd aangewezen.

DNM wees daarnaast op ecologisch waardevolle bomen en cactussen, evenals rooien die belangrijk worden geacht voor de waterhuishouding en een ecologische verbindingszone.

Ook wees DNM op de toenemende druk op de ecosystemen van Aruba door toerisme en hotelontwikkeling. Het grootschalige accommodatieproject werd beschouwd als strijdig met bepalingen van het Ruimtelijk Ontwikkelingsplan met Voorschriften (ROPv).

Op basis van de milieugevolgen en de aanwezigheid van beschermde soorten liet de regering het belang van natuurbescherming en het algemeen belang zwaarder wegen dan het belang van Ibersol bij de ontwikkeling van het hotel.

Het Gerecht oordeelde echter dat de regering de Natuurbeschermingsverordening te ruim had toegepast.

Natuurbeschermingsverordening beschermt individuele planten en dieren

Volgens het Gerecht beschermt de Nbv niet natuurwaarden in algemene zin. De verordening beschermt specifiek planten en dieren die behoren tot soorten die formeel als beschermd zijn aangewezen.

Dit betekent dat de minister een ontheffing op grond van deze specifieke verordening niet uitsluitend mag weigeren vanwege bredere zorgen, zoals de ecologische gevolgen van toerisme, archeologische belangen, waterbeheer of de functie van het gebied als ecologische verbindingszone.

Deze overwegingen kunnen vanuit milieuoogpunt belangrijk zijn, maar vormen op zichzelf geen belangen die onder de Nbv worden beschermd.

Ze kunnen wel relevant worden wanneer de schade leidt tot een overtreding die betrekking heeft op individueel beschermde planten of dieren. Volgens het Gerecht had de minister dit verband echter onvoldoende onderzocht.

Het Gerecht maakte een vergelijkbaar onderscheid met betrekking tot het ROPv.

De milieubescherming die in het ROPv is opgenomen, is breder dan die van de Natuurbeschermingsverordening. Problemen zoals erosie, verstoring van watersystemen en aantasting van ecologische en landschappelijke waarden horen thuis bij de beoordeling van een bouwvergunning of aanlegvergunning.

In dit geval waren deze vergunningen al aan Ibersol verleend. Het Gerecht verklaarde dat daarom bij de beoordeling van de natuurontheffing moet worden uitgegaan van naleving van het ROPv.

Regering moet nader onderzoek doen

De uitspraak verplicht de regering niet om Ibersol de ontheffing te verlenen. De bevoegde minister moet eerst nader onderzoek verrichten voordat een nieuw besluit kan worden genomen.

Het Gerecht oordeelde dat de inventarisatie van flora en fauna door DNM onvoldoende was.

De regering moet vaststellen hoe de bouw van het hotel de aanwezige beschermde planten en dieren kan beïnvloeden en bepalen of deze exemplaren van belang zijn voor het behoud van hun respectieve soorten.

Vervolgens moet de minister het algemene belang bij de bescherming van deze planten en dieren afwegen tegen de belangen van Ibersol.

Ook moet de regering onderzoeken of een ontheffing kan worden verleend onder voorwaarden die de gevolgen voor beschermde soorten beperken.

Een mogelijkheid die het Gerecht specifiek noemde, is het verplaatsen van planten of dieren.

Ibersol had een document ingediend met de titel Environmental Management Plan for development of H3, waarin wordt uitgelegd hoe beschermde flora en fauna kunnen worden verplaatst.

Het Gerecht oordeelde dat de minister ten onrechte geen rekening had gehouden met dit plan. Het document moet nu worden meegenomen in de nieuwe beoordeling.

Ook wetenschappelijk advies vereist

Een ander probleem betreft het wetenschappelijke advies dat op grond van de Natuurbeschermingsverordening vereist is.

Tijdens de zitting verklaarde de regering dat een instelling op Curaçao was aangewezen als wetenschappelijke autoriteit, maar dat deze om technische redenen onvoldoende advies kon geven.

Het Gerecht vond deze uitleg ontoereikend. Bij de heroverweging van de aanvraag moet de minister advies inwinnen bij de aangewezen wetenschappelijke autoriteit.

Tijdens de zitting bleek ook dat de regering beschikt over beleid voor de behandeling van ontheffingen op grond van de Nbv, maar dat dit beleid nog niet is gepubliceerd.

Het Gerecht stelde dat de minister, als dergelijk beleid bestaat, dit moet toepassen of moet uitleggen waarom het in deze zaak niet wordt gebruikt.

Nieuw besluit binnen drie maanden

Het Gerecht verklaarde de belangrijkste beroepen van Ibersol gegrond en vernietigde de aangevochten besluiten.

De bevoegde minister kreeg opdracht binnen drie maanden na verzending van de uitspraak aan de partijen een nieuw besluit te nemen op de bezwaren van Ibersol.

De regering moet daarnaast 1.400 florin aan proceskosten van Ibersol vergoeden en het betaalde griffierecht van 25 florin in elk van de twee betreffende zaken terugbetalen.

Twee aanvullende beroepen die Ibersol had ingesteld, werden om procedurele redenen niet-ontvankelijk verklaard.

De uitspraak bepaalt niet of Ibersol uiteindelijk een ontheffing op grond van de Natuurbeschermingsverordening zal krijgen.

Wel moet de regering de aanvraag opnieuw beoordelen onder verantwoordelijkheid van de wettelijk bevoegde minister. Daarbij moet de beoordeling specifiek gericht zijn op de planten en dieren die door de wet worden beschermd, inclusief de vraag of hun bescherming kan worden gewaarborgd door voorwaarden aan een eventuele ontheffing te verbinden.

Aruba wil volgens het voorlopige Tourism 3.0-plan de groei van het cruisetoerisme stabiliseren op ongeveer één miljoen passagiers per jaar en tegelijkertijd structureel investeren in de bescherming van de natuur. Het plan stelt onder meer een maximum van 10.000 cruisepassagiers per dag voor, een permanent natuurfonds met verwachte inkomsten van 20 miljoen Amerikaanse dollar per jaar en een maandelijkse rustdag voor bepaalde mariene gebieden. De maatregelen moeten de economische opbrengsten van het toerisme verhogen en tegelijkertijd de druk op stranden, infrastructuur en ecosystemen verminderen.

De voorstellen maken deel uit van het Aruba Strategic Tourism Implementation Plan 2026–2031, waarin een andere benadering van toeristische ontwikkeling centraal staat. In plaats van uitsluitend te streven naar meer bezoekers, moet Aruba volgens het plan meer economische waarde halen uit het bestaande toerisme, terwijl de levenskwaliteit van inwoners en de natuurlijke omgeving beter worden beschermd.

Het gaat vooralsnog om een voorlopig beleidsdocument. De voorgestelde beperkingen, tarieven en uitvoeringsmaatregelen zijn nog niet definitief wettelijk of contractueel vastgelegd.

Maximaal één miljoen cruisepassagiers per jaar

Programma 6 van Tourism 3.0, Cruise Transformation, stelt voor het jaarlijkse aantal cruisepassagiers tot 2031 rond één miljoen te stabiliseren. Dit aantal wordt nadrukkelijk niet gepresenteerd als een groeidoelstelling, maar als een niveau waar de planning van scheepsbezoeken op moet worden afgestemd.

Voor de dagelijkse aankomsten wordt een voorkeursmaximum van 8.000 passagiers voorgesteld. Het absolute maximum bedraagt 10.000 passagiers per dag.

Wanneer tussen 8.001 en 10.000 passagiers worden verwacht, moet aantoonbaar voldoende capaciteit beschikbaar zijn en moeten maatregelen worden genomen om de extra druk te beheersen. Bezoeken waarbij meer dan 10.000 passagiers worden verwacht, zouden volgens het voorgestelde model niet mogen worden goedgekeurd.

Daarnaast mag Aruba volgens het plan niet meer dan één megacruiseschip op dezelfde dag ontvangen. Aruba Ports Authority (APA) zou daarvoor een register moeten bijhouden waarin schepen onder meer worden ingedeeld op basis van gecertificeerde passagierscapaciteit en operationele kenmerken.

Wanneer twee megaschepen op dezelfde dag zijn gepland, moet één bezoek worden verplaatst of vervangen door een kleiner schip of een schip dat meer lokale economische waarde oplevert.

Meer bestedingen per passagier

Tegelijkertijd wil Tourism 3.0 de gemiddelde bestedingen van cruisepassagiers verhogen van 197 naar 250 Amerikaanse dollar in 2031. Dat betekent een stijging van 53 dollar per passagier.

Bij een jaarlijks volume van ongeveer één miljoen passagiers moet deze aanpak de economische opbrengsten verbeteren zonder afhankelijk te zijn van voortdurende groei van het bezoekersaantal.

Het plan streeft bovendien naar ongeveer acht daadwerkelijk bruikbare uren aan wal, voor zover de vaarschema’s dit toelaten. Onnodig tijdverlies bij terminals, vervoer en verkeersopstoppingen moet worden beperkt.

Bij het plannen van scheepsbezoeken moet daarom niet alleen naar de capaciteit van de haven worden gekeken, maar ook naar wegen, taxistandplaatsen, openbare ruimtes, riolering en toeristische attracties.

Mogelijke maatregelen zijn het spreiden van aankomsttijden, het verdelen van excursies over verschillende tijdstippen en, waar technisch mogelijk, het laten aanmeren van schepen bij San Nicolas. Wanneer de capaciteit onvoldoende is, kan uiteindelijk worden besloten een bezoek niet toe te staan.

Andere verdeling over de stranden

Een belangrijk onderdeel van de voorgestelde veranderingen betreft de spreiding van cruisepassagiers over de stranden.

Volgens het plan zouden georganiseerde cruisegroepen geen gebruik meer mogen maken van Palm Beach. De beperking omvat onder meer door cruisemaatschappijen verkochte excursies, commercieel strandvervoer, georganiseerde taxigroepen, tourbussen en reserveringen van strandstoelen voor cruisegroepen.

Individuele cruisepassagiers behouden wel dezelfde openbare toegang tot Palm Beach als andere bezoekers.

Bushiri wordt aangewezen als het belangrijkste strand dat specifiek kan worden ingericht voor cruisepassagiers, met voorzieningen zoals strandwachten, sanitaire faciliteiten, vervoer en lokale ondernemingen.

Voor Eagle Beach worden voorafgaande reserveringen, tijdslimieten, aangewezen in- en uitstapplaatsen en beperkingen op strandmeubilair voorgesteld. Ook moeten ruimtes beschikbaar blijven voor het publiek en ecologisch kwetsbare zones worden beschermd.

Bij Arashi zouden alleen kleine groepen met voorafgaande reserveringen, beperkt vervoer en korte verblijfsperioden worden toegestaan. Tijdens weekenden en feestdagen kunnen activiteiten verder worden beperkt.

Voor Tres Trapi is de benadering strenger. Het plan stelt voor georganiseerd vervoer van cruisepassagiers naar het strand en grootschalige snorkelactiviteiten te verbieden. Eventuele begeleide activiteiten zouden uitsluitend voor zeer kleine groepen mogen plaatsvinden, met gecertificeerde gidsen en strikte natuurbeschermingsregels.

Investeringen in Oranjestad en San Nicolas

Tourism 3.0 voorziet ook in investeringen om toeristische activiteiten beter over Aruba te verdelen.

In 2027 moeten volgens de planning de uitvoering van Port City en de renovatie van het DOW-gebouw beginnen. Voor 2028 worden verbeteringen aan de havenfaciliteiten in San Nicolas voorzien.

Ook wordt voorgesteld de cruisebelasting, de zogenoemde head tax, in 2028 te verhogen van 15 naar 20 dollar. Dit bedrag zou tot 2032 gelijk blijven en in 2033 stijgen naar 25 dollar.

APA krijgt binnen het voorgestelde model een centrale rol bij havenprojecten en de planning van scheepsbezoeken. Een toekomstige National Tourism Office moet het toerismebeleid en de spreiding van bezoekers coördineren.

Permanent fonds voor natuurbescherming

Naast veranderingen in het cruisetoerisme bevat Tourism 3.0 een omvangrijk programma voor natuurbescherming.

Programma 10 stelt de oprichting voor van een Natural Capital Fund, een permanent en onafhankelijk beheerd fonds waarmee jaarlijks ongeveer 20 miljoen Amerikaanse dollar beschikbaar moet komen voor natuurbehoud en herstel.

Het fonds moet wettelijk worden vastgelegd. De inkomsten krijgen een specifieke bestemming en mogen niet worden vermengd met middelen voor algemene overheidsuitgaven.

De belangrijkste financieringsbron wordt een bijdrage van 10 dollar per vliegtuigpassagier, opgenomen in de Tourism Product Fee (TPF). Volgens de berekeningen kan dit jaarlijks ongeveer 15,5 miljoen dollar opleveren.

Daarnaast wordt een bijdrage van 25 dollar per recreatieve duiker voorgesteld, goed voor naar verwachting 4,5 miljoen dollar per jaar.

Het plan noemt ook een milieutarief van 5 dollar per dag voor deelnemers aan off-roadactiviteiten met UTV’s, ATV’s, buggy’s en vergelijkbare voertuigen. Voor deze en andere mogelijke aanvullende inkomstenbronnen zijn nog geen definitieve jaarlijkse opbrengsten vastgesteld.

De middelen kunnen worden besteed aan herstel van koraalriffen, bescherming van zeegrasvelden, herstel van duinen, mangroven en kustvegetatie, wetenschappelijk onderzoek en beheer van beschermde natuurgebieden.

Een onafhankelijk bestuur moet toezicht houden op het fonds. Jaarlijks moeten gecontroleerde financiële verslagen worden gepubliceerd, samen met informatie over gefinancierde projecten en meetbare veranderingen in ecosystemen.

Het fonds staat los van het eveneens voorgestelde National Tourism Resilience Fund, dat bedoeld is als financiële reserve voor buitengewone omstandigheden.

Maandelijkse rustdag voor de zee

Een opvallend voorstel is de invoering van een National Ocean Rest Day vanaf januari 2028.

Daarbij zouden bepaalde recreatieve activiteiten één dag per maand tijdelijk worden stilgelegd in aangewezen mariene gebieden. Het doel is ecosystemen regelmatig rust te geven van activiteiten zoals duiken, snorkelen en recreatieve scheepvaart.

Dit betekent niet dat alle activiteiten op zee rond Aruba iedere maand een volledige dag worden verboden. Het voorstel richt zich op specifieke gebieden en activiteiten, waarbij verschillende zones afwisselend rust krijgen.

De exacte locaties, data en beperkingen moeten tijdens de voorbereidingsfase in 2027 worden vastgesteld.

Het plan bevat daarnaast voorstellen voor snelheidsbeperkingen voor boten nabij stranden, regels voor versterkte muziek, minimale afstanden tussen vaartuigen en zwemmers en betere aanlegvoorzieningen om schade door ankeren te beperken.

Voor watersportbedrijven, duikoperators en aanbieders van maritieme excursies kunnen deze maatregelen gevolgen hebben. Tijdens tijdelijke sluitingen worden alternatieve activiteiten voorgesteld, waaronder culturele, culinaire en historische ervaringen.

STINAPA Aruba wordt genoemd als verantwoordelijke voor ecologisch ontwerp en onderwatermonitoring, terwijl de Directie Natuur en Milieu, de Kustwacht en andere bevoegde instanties betrokken worden bij regelgeving en handhaving.

Bescherming van 30 procent van ecosystemen

Tourism 3.0 stelt daarnaast als doel dat uiterlijk in 2030 minstens 30 procent van de terrestrische en mariene ecosystemen van Aruba onder effectief natuurbeheer valt.

Deze internationale doelstelling, bekend als 30×30, gaat verder dan het aanwijzen van beschermde gebieden. Er moeten ook voldoende middelen, toezicht en concrete beheersmaatregelen beschikbaar zijn.

Voor het volledige milieuprogramma wordt over de periode 2027–2031 een overheidsuitgave van ongeveer 75 miljoen florin geraamd, waaronder 3 miljoen florin voor software. Dit budget staat los van de geraamde jaarlijkse inkomsten van het Natural Capital Fund.

Volgens de voorlopige planning staat 2027 in het teken van juridische voorbereiding en het opzetten van het fonds. Vanaf 2028 moeten de eerste beschermingsmaatregelen worden uitgevoerd. In 2030 wordt beoordeeld of de 30×30-doelstelling is gehaald, gevolgd door een bredere evaluatie in 2031.

Voor het cruisetoerisme moet in 2031 onder meer een passagierstevredenheid van minstens 95 procent worden bereikt, terwijl verkeersdrukte op cruisedagen wordt verminderd.

De plannen zijn nog niet definitief goedgekeurd en uitvoering blijft afhankelijk van wetgeving, financiering en verdere besluitvorming.

De centrale gedachte achter beide programma’s is echter dezelfde: Aruba moet volgens Tourism 3.0 niet alleen inkomsten halen uit toerisme, maar ook structureel investeren in de bescherming van de natuurlijke omgeving waarvan die sector afhankelijk is.

(NLTimes) – “Nunca tabatin ningun secuestro,” Romy W. di 29 aña a bisa Corte di Assizes na Ghent riba diabierna. El a haci e declaracion durante e interogacion riba di dos dia di e huicio tocante e asesinato di baby Belga Dean W., ken ta Hulandes. E ta parando huicio banda di su pareha Dave De K. di 39 aña, di Belgica. El a confesa cu el a bati e mucha te morto dentro di su auto na januari di 2022.

W. ta acusa di secuestro cu a resulta den morto. Dean ta yiu homber di un muhe di ken el a bira amiga mientras e tabata kedando na un clinica pa tratamento pa adiccion severo na alcohol. W. y De K. regularmente tabata cuida di e mucha su dos yiu.

Dean su curpa a ser haya dia 17 di januari 2022 na Neetje Jans, un ex isla di trabao na e provincia Hulandes Zeeland.

De K. despues a confesa cu el a agredi Dean den su auto den e oranan atardi di dia 13 di januari, te 14 di januari. Un examinacion forensico a haya evidencia di varios herida na e mucha su cabes y abdomen. De K. anteriormente a keda condena di fatalmente abusa yiu di su pareha e tempo ey di 2 aña, pa cual el a ricibi un sentencia di prison di 10 aña.

Ambos acusado a ser interoga den corte diabierna, pero mayoria di e proceso a enfoca riba De K., cu algun pregunta dirigi na W. De K. a mantene cu su ex pareha no ta involucra den e morto di Dean.

W. a ricibi suficiente tempo pa papia tocante su background personal, birando emocional varios biaha durante e interogacion. El a yora en particular ora di papia tocante e abuso sexual cu el a experiencia ora e tabata un mucha.

Originalmente for di Zeeland, e tabata biba cu su mayornan prome cu el a muda cu De K. den e pueblo Belga Sint-Gillis-Waas. E pareha a conoce otro riba un aplicacion na 2020, pero nan relacion rapidamente a bira problematico, den gran parti pa motibo di alcohol y abuso di droga. W. tabatin un problema serio cu alcohol desde cu e tabata hoben, mientras De K. regularmente tabata usa varios droga, incluyendo cannabis, ecstasy y GBH, y tabata preocupa cu sexo. W. formalmente a caba su relacion den un carta mientras ambos tabata bao detencion prome cu e huicio.

Fiscalnan a pasa tempo ta presenta un acusacion formal di 120-pagina delineando e resultado di nan investigacion extenso.

Ombudsman, Sra. mr. Jurima Bryson a ricibi varios melding tocante e proteccion y cuido di habitantenan di institucionnan priva di cuido y estadia y institucionnan similar na Aruba. Tambe a aparece varios publicacion den prensa tocante e situacion dentro di e institucionnan aki. Esaki no ta trata solamente di casnan pa adulto mayor, pero tambe di institucionnan caminda personanan sin hogar, personanan cu problema di adiccion y personanan cu ta recuperando di adiccion ta haya luga pa keda y biba.

E personanan aki ta den un posicion vulnerabel y dependiente debi na nan edad, condicion fisico of psicologico, circunstancianan social of problematica di adiccion. Pa e motibo aki ta mas dificil pa e habitantenan aki por defende nan derechonan y interesnan of trece posibel abuso of iregularidad dilanti.

E dependencia di habitantenan tin consecuencia pa e proteccion di nan derechonan y interesnan. Nan ta depende pa gran parti di e institucion pa estadia, cuido, guia, tratamento, alimentacion, cuido medico y seguridad. P’esey, ta di gran importancia pa gobierno proteha nan derechonan y interesnan y garantisa un estadia, cuido, guia y tratamento adecuado, sigur y humano.

Esaki ta den linea cu e norma di conducta apropia di cuido special, cu ta prescribi cu institucionnan y gobierno mester proteha e dignidad humano, derechonan fundamental y seguridad fisico y psicologico di habitantenan. Ta importante cu señalnan di posibel situacionnan di abuso of iregularidad ta wordo ricibi na tempo, evalua cu seriedad y, caminda ta necesario, investiga y monitorea.

Den e cuadro di a señala e situacion aki, Ombudsman a manda un carta di preocupacion pa Minister di Transport, Integridad, Naturalesa y Asuntonan di Mayornan, responsabel pa e Ministerio di Salud Publico, Asuntonan Social, Cuido pa Mayornan y Cuido pa Adiccion, Sra. drs. M.G. Wyatt-Ras.

Como institucion independiente y imparcial, Ombudsman a presenta varios punto di atencion tocante e proteccion di habitantenan di institucionnan priva di cuido y estadia.

Esaki ta trata, entre otro, estadia adecuado, conocemento y experencia, personal capacita y suficiente, supervision y cumplimento di normanan, posibilidadnan accesibel pa reporta y proteccion legal, y continuidad di cuido adecuado.

Mas informacion tocante esaki ta disponibel den e carta di preocupacion tocante e proteccion y cuido di habitantenan di institucionnan priva di cuido y estadia. E carta completo ta disponibel riba website di Ombudsman, www.ombudsman.aw/pa/publicacion/.

Bureau Ombudsman ta tene publico al tanto di tur desaroyo via su canalnan di comunicacion:

Facebook: Ombudsman Aruba

Instagram: ombudsmanaruba

LinkedIn: Ombudsman Aruba

Website: www.ombudsman.aw

Den e edicion aki di nos column dedica na nos idioma nacional Papiamento, nos ta bolbe na un tema cu nos a trata den e edicion di 23 di april 2022, cu merece un ‘update’. E tema ta e uso – complica – di e palabra ‘pa’ cu ta aparece den practicamente tur frase cu nos ta expresa riba un dia normal. E palabra tin su origen den Spaño ‘para’, o probablemente tabata adopta antes caba di Portugues. Segun nos custumber ta abrevia esaki te na ‘pa’. Nada straño pasobra na Spaño tambe ta existi e forma di abrevia e ‘para’ te na ‘pa’ den habla popular. Ehemplo: ‘pa’dentro’ loke a proposito lo ta origen di nos ‘paden’…

E complicacion ta bin ora nos ta usa ‘pa’ tambe pa representa e palabra ‘por’ na Spaño, y Portugues ademas. E caso ta cu na Papiamento nos nunca a adopta e uso regular di e palabra ‘por’ den tur sentido, sino cu nos a limita esaki na cierto uso fiho den cierto expresion adopta di Spaño, manera ‘por ehemplo’ y ‘por fabor’. En todo caso, e custumber di usa e ‘pa’ pa representa e ‘por’ tabata existi y ta existi te awe. Por ehemplo, den e siguiente frase: “E diseño a ser realiza pa e specialistanan di e oficina di ingenieria.” Aunke nos ta usa esaki den e forma aki, riba su mes e tin un posible confusion cune, den e sentido cu por comprende tambe cu e ta significa cu e diseño a ser haci pa otronan, pa e ingenieronan di e oficina. Pa evita e confusion aki, desde antaño Papiamento tabatin un solucion totalmente crioyo: e uso di e forma directo, activo, envez di e forma pasivo cu ta trece cune e uso di e ‘pa’ na lugar di ‘por’.

Pa keda cu e mesun ehemplo, nos ta cambia esaki pa e forma totalmente propio di nos idioma: “Specialistanan di e oficina di ingenieria a traha e diseño.” Aki no ta keda ningun tipo di confusion y nos ta bolbe na un di e formanan basico di Papiamento, na lugar di e uso extenso di e forma pasivo, cu a bira mas comun tambe bao influencia Hulandes. E influencia ey a percura pa e adopcion di e ‘door’ Hulandes na lugar di e ‘pa’. Pero, e posible confusion por keda elimina tambe cu e contexto di e frase cu ta duna claridad. Por ehemplo: “E plan aki a ser diseña pa specialistanan di e oficina di ingenieria, den cual nan a haci un bon trabao.” Aki si a keda bon cla kico ta kico.

Si nos no haci esey asina, nos ta mira cu sa recuri na e version Hulandes: “E plan aki a ser realiza door di e specialistanan di e oficina di ingenieria.” Ademas e ‘ser’ di e forma pasivo por keda reemplaza pa e ‘worde’ o ‘wordu’ o ‘wordo’ cu a bira parti di nos idioma, aunke nunca, segun nos opinion, esey lo gana premio di beyeza: “E diseño a wordo traha door di e…, etc.” Nos ta recomenda mas tanto e forma directo, activo di nos idioma tradicional, cu uso no frecuente di e forma pasivo. Di e manera aki nos ta evita e uso di e forma Hulandes di e participio pasado tambe, manera ‘geverf’, ‘gedal’ y un monton mas, djis consulta nos

Vocabulario oficial.

Por ta cu e incomodidad aki cu nos hendenan tabata sinti, a hiba nos na un solucion, den cierto caso, aplicando e forma di gerundio den e frase. Ehemplo: “Haciendo esey, bo a hinca bo mes den problema.” Nada straño den e frase ey, pero dado momento aki tambe e forma Hulandes a penetra: “Door di haci esey, bo a hinca bo mes den problema.” Awendia esaki ta un forma acepta den nos idioma y opinion tocante su uso ta keda escogencia personal.

Complicacion mas reciente ta bin tambe di e afan di cierto hende pa ‘papiamentiza’ cierto expresion standard, adopta di Spaño/Portugues. Esaki ta toca tambe entre otro e palabra ‘por’, den expresion fiho manera ‘por ehemplo’ o ‘por completo’. Por scucha hende papia di ‘pa ehempel’ loke pa nos no ta corecto, aunke tin forma cu si ta mas acepta, manera ‘pa medio di’, banda di ‘por medio di’ cu no a desaparece y ta unforma acepta keto bay.