Bon Dia Aruba had het genoegen om met mevrouw Melva Croes-Yanez van de Alzheimer Foundation Aruba te spreken over verschillende onderwerpen die verband houden met de bescherming van onze ouderen, met bijzondere aandacht voor degenen die mogelijk een neurocognitieve stoornis hebben. Onlangs hoorden we over een geval waarbij helaas een oudere persoon na enkele dagen vermist te zijn geweest, overleden werd aangetroffen. Dit bracht de vraag naar voren hoe we onze ouderen beter kunnen beschermen.

In de context van neurocognitieve stoornissen verwijst de term ‘wandering’ naar een persoon die begint te bewegen—meestal door te lopen—op een manier die doelloos, repetitief of gedesoriënteerd lijkt. Hierdoor loopt die persoon het risico te verdwalen, gewond te raken of niet in staat te zijn de weg terug naar huis te vinden. Het is niet iets willekeurigs en het is ook niet uitsluitend afhankelijk van gedrag; het wordt beschouwd als een symptoom dat voortkomt uit de cognitieve veranderingen die in de hersenen plaatsvinden. Het is daarom noch een vorm van opstandigheid, noch iets dat verband houdt met iemands persoonlijkheid.

Wandering komt bovendien zeer vaak voor. Ongeveer zes op de tien mensen met een vorm van cognitieve stoornis ervaren dit op enig moment. Het wordt als bijzonder gevaarlijk beschouwd omdat iemand die ronddwaalt mogelijk niet kan communiceren wie zij zijn of waar zij wonen. Zij kunnen ook te maken krijgen met risico’s zoals verkeersongevallen, extreme weersomstandigheden, uitdroging of vallen. In bepaalde gevallen kan dit uiteindelijk leiden tot een dodelijk incident.

Wandering kan op elk moment plaatsvinden, maar het komt vaak voor in verband met wat bekendstaat als sundowning en sunrising.

Sundowning, ook wel het sundownsyndroom genoemd, verwijst naar een verergering of toename van neuropsychiatrische symptomen en gedragsveranderingen bij mensen met dementie in de namiddag of, meer algemeen, tegen het einde van de dag. Dit kan een breed scala aan symptomen omvatten, zoals angst, verwarring of stemmingswisselingen. Het is een bekend verschijnsel, hoewel het nog steeds niet volledig wordt begrepen. Schattingen over hoe vaak het voorkomt lopen aanzienlijk uiteen, van 1,6% tot 66%, afhankelijk van de studie en van hoe strikt het verschijnsel wordt gedefinieerd.

Opvallend is dat het niet is opgenomen in internationale classificatiesystemen voor ziekten en dat geen enkele medische vereniging officiële criteria heeft vastgesteld voor het stellen van een diagnose. Desondanks is het een erkend verschijnsel dat daadwerkelijk voorkomt.

Mevrouw Melva Croes-Yanez merkte op: “De wetenschap begrijpt het nog steeds niet zo goed, maar we weten wel hoe het gebeurt en waarom het gebeurt.”

Dit is iets waar familieleden of zorgverleners van een oudere persoon met een neurocognitieve stoornis rekening mee moeten houden. Mevrouw Melva gaf een uitgebreide uitleg om het concept te verduidelijken:

“Laten we zeggen dat je griep hebt. Wanneer krijg je meestal sneller koorts? ’s Ochtends sta je op en misschien voel je je niet zo goed, maar er is een moment gedurende de dag waarop je merkt dat je koorts begint op te lopen, en dat is meer in de namiddag, tussen 14.00 en 17.00 uur. Het heeft te maken met veranderingen in de tijd en met de zon en de maan. Op die momenten kun je, als je in een verzorgingstehuis bent, merken dat zij rond dat tijdstip onrustig beginnen te worden.”

Hier kunnen we spreken over het verschijnsel ‘sundowning’. Door ons familielid of de persoon voor wie we zorgen goed te leren kennen, kunnen we rekening houden met hun gedragspatronen en vooral tijdens deze uren extra aandacht besteden.

Aan de andere kant zien we ook ‘sunrising’. Dit is de minder formeel erkende tegenhanger, waarbij sommige zorgverleners van mensen met neurocognitieve stoornissen hetzelfde gedrag of dezelfde symptomen ’s ochtends beginnen op te merken in plaats van in de namiddag. Dit kan onder meer bestaan uit wakker worden met ongebruikelijke vragen, hallucinaties, desoriëntatie en weerstand tegen de ochtendroutine. Volgens een schatting van de Alzheimer’s Association ervaart ongeveer 20% van de patiënten sunrising, hoewel dit ook kan voorkomen bij verschillende andere neurocognitieve stoornissen.

Dit is nuttige informatie om in gedachten te houden, omdat het ons een idee geeft van de momenten gedurende de dag waarop we extra voorzichtig en oplettend moeten zijn ten opzichte van onze ouderen. Tegelijkertijd is dit sterk afhankelijk van ieder individueel geval, zoals mevrouw Melva verder uitlegde:

“Als je de persoon kent, weet je wanneer het begint en op welk tijdstip zij geneigd is te gaan lopen. Heel vaak lopen mensen hier rond en raken ze zelfs in hun eigen huis verdwaald. Op het moment dat iemand in haar eigen huis verdwaalt—wanneer zij niet weet waar ze is, of wanneer zij naar de koelkast is gegaan en daar kleding heeft neergelegd omdat ze denkt dat het de wasmachine is, dat soort dingen—dan kun je beginnen te denken: ‘Oké, we moeten haar beter in de gaten houden.’”

Mevrouw Melva merkte op dat september meestal een periode is waarin we extra alert moeten zijn, omdat, zoals zij uitlegde: “er bepaalde factoren zijn die in dit seizoen een rol spelen, omdat het eerder donker wordt. In juli blijft de zon tot ongeveer 19.00 uur staan.”

Daarom moeten we ook rekening houden met de seizoenen en begrijpen hoe deze veranderingen onze ouderen kunnen beïnvloeden.

Dit brengt ons bij een ander belangrijk punt dat zij noemde: we moeten bewust omgaan met veranderingen in en rondom het huis, omdat iedere verandering ervoor kan zorgen dat een vertrouwde omgeving voor de persoon onbekend wordt. Dit kan ertoe leiden dat zij het gevoel krijgt dat ze “naar huis” moet.

“Wanneer wil iemand naar huis? Wanneer zij zich niet prettig voelt in haar eigen huis. Wanneer voel je je niet prettig? Bijvoorbeeld tijdens de paasperiode, wanneer je besluit je huis te veranderen, het opnieuw te schilderen, een andere kleur te gebruiken, bepaalde herkenningspunten weg te halen of nieuwe dingen in huis te zetten. De persoon kan dan zeggen: ‘Ik herken deze dingen niet,’ of: ‘Dit is mijn huis niet, breng me naar huis,’” vertelde mevrouw Melva.

Alles wat mevrouw Melva heeft uitgelegd laat zien dat als we even de tijd nemen om echt en diepgaand te begrijpen hoe iemand kan gaan “dwalen”, hoe een cognitieve stoornis haar kan beïnvloeden en hoe de symptomen zich via haar gedrag kunnen uiten, we haar patronen kunnen leren kennen en herkennen. Op die manier kunnen we betere zorg bieden en mogelijk situaties voorkomen waarin haar leven in gevaar kan komen.

De afgelopen twee weken onderzocht Aruba Vandaag verschillende niveaus die het toerisme op Aruba vormgeven. Het eerste deel keek naar wie invloed heeft op het aantal toeristen dat aankomt. Het tweede onderzocht waar al die bezoekers verblijven en hoe hotels, condominiums en STVR’s de accommodatiecapaciteit van Aruba bepalen. Maar uiteindelijk verlaat de toerist de kamer.

Een bezoeker gaat naar een restaurant, huurt een auto, boekt een UTV-excursie, maakt een boottocht, gaat duiken, bezoekt Arikok, wandelt in de natuur, winkelt, brengt een dag door op het strand of verkent een ander deel van het eiland.

Dat leidt tot de volgende vraag: wie bepaalt wat toeristen doen wanneer ze eenmaal op Aruba zijn?

Opnieuw is het antwoord: niet één organisatie.

Toeristen maken hun eigen keuzes. Bedrijven creëren producten die gedeeltelijk zijn gebaseerd op wat bezoekers willen. Aruba Tourism Authority (A.T.A.) kan deze keuzes beïnvloeden door te bepalen welke ervaringen worden gepromoot. De overheid bepaalt het wettelijke kader waarbinnen deze bedrijven opereren. Het resultaat is een enorme toeristische economie die pas echt begint wanneer de toerist al is aangekomen.

Meer toeristen creëren meer activiteiten voor toeristen

Toen Bon Dia Aruba voor het vorige hoofdstuk sprak met Tisa LaSorte, president en CEO van Aruba Hotel & Tourism Association (AHATA), ging het gesprek herhaaldelijk verder dan alleen accommodatie. Het punt was relatief eenvoudig: naarmate het aantal bezoekers toeneemt, groeit ook de markt voor bedrijven die deze bezoekers bedienen.

Meer toeristen creëren vraag naar meer restaurants, tours, huurauto’s, watersportactiviteiten en andere ervaringen. Bedrijven reageren op die vraag.

Dat maakt de vraag naar controle ingewikkeld. Een touroperator kan besluiten een excursie aan te bieden, maar het bedrijf bestaat omdat klanten bereid zijn het product te kopen. Tegelijkertijd kan het breed beschikbaar maken van een activiteit juist meer bezoekers aanmoedigen eraan deel te nemen.

De relatie tussen vraag en aanbod is bijzonder zichtbaar binnen het avontuurlijke toerisme op Aruba, waar UTV’s en ATV’s zijn uitgegroeid tot een van de meest controversiële toeristische producten.

Maar dezelfde relatie is zichtbaar bij iets veel minder controversieels: eten.

Wat toeristen eten, is ook toerisme

Een presentatie van A.T.A. aan de Aruba Food & Beverage Association (AFBA) in juli 2025 laat zien hoe belangrijk eten is geworden binnen de toeristische economie van Aruba.

Gegevens van Visa en Mastercard die door A.T.A. werden gepresenteerd, tonen aan dat Restaurant & Dining in 2024 goed was voor ongeveer 180,7 miljoen dollar aan kaartuitgaven, het hoogste bedrag van de vijf belangrijkste gepresenteerde categorieën. Hotels en verblijf volgden met ongeveer 147,8 miljoen dollar, terwijl Retail ongeveer 145,7 miljoen dollar vertegenwoordigde.

Uit de vertrekonderzoeken van A.T.A. over januari tot en met juni 2025 bleek bovendien dat de gemiddelde bezoeker aangaf ongeveer 5.549 dollar per reis uit te geven, exclusief vliegticket, oftewel 329 dollar per persoon per dag.

Het aantrekken van de juiste bezoeker is dus slechts de helft van de economische vergelijking. Aruba moet er ook voor zorgen dat bezoekers na aankomst voldoende aantrekkelijke mogelijkheden hebben om hun geld aan uit te geven.

De presentatie van A.T.A. maakt dit onderscheid duidelijk.

Na gegevens over de groei van het aantal bezoekers en reizigers met hogere inkomens te hebben gepresenteerd, stelt een slide de vraag: “Ze zijn hier. Wat nu?”

Het antwoord: “We hebben de juiste bezoekers aangetrokken. Wat daarna gebeurt, is aan ons.”

Die uitspraak raakt rechtstreeks aan de vraag wie het gedrag van toeristen vormgeeft. A.T.A. kan niet bepalen waar een individuele bezoeker gaat eten, maar kan wel beïnvloeden wat bezoekers denken dat Aruba te bieden heeft.

Ervaringen voor toeristen creëren

Aruba heeft een specifieke culinaire strategie voor het toerisme. Onderzoek van A.T.A. concludeerde dat Aruba vergeleken met concurrerende bestemmingen al goed presteert op culinair gebied, maar dat er ruimte is voor verbetering van ervaringen en placemaking: het gebruiken van eten en specifieke locaties om memorabelere ervaringen voor bezoekers te creëren.

De strategie gaat aanzienlijk verder dan het promoten van restaurants. A.T.A. wil Aruba positioneren als de Caribische hoofdstad van culinaire diversiteit en culinaire ervaringen gebruiken om het toeristische merk van Aruba te versterken.

Daarmee ontstaat een deel van het antwoord op de vraag wie controle heeft. A.T.A. vertelt toeristen niet wat ze moeten doen, maar kan wel het menu aan mogelijkheden helpen creëren. Bedrijven creëren de ervaring en bezoekers beslissen of ze ervoor betalen.

Een ervaring die te populair werd

Avontuurlijk toerisme laat de andere kant van dit systeem zien.

UTV- en ATV-tours zijn uitgegroeid tot een belangrijk conflictpunt rond het gebruik van Aruba’s natuurgebieden. De afgelopen dagen hebben touroperators geprotesteerd tegen beperkingen die routes aan de noordkust beïnvloeden. Ook hebben operators zorgen geuit over een rechtszaak die Aruba Birdlife Conservation heeft aangespannen tegen Land Aruba en Aruba Conservation Foundation.

Het conflict escaleerde afgelopen vrijdag toen touroperators met UTV’s en ATV’s de rotonde Las Americas blokkeerden uit protest tegen de sluiting van de route aan de noordkust en onenigheid over een alternatieve route.

De operators stellen dat de kwestie verder gaat dan hun bedrijven. De vrees bestaat dat beperkingen op gemotoriseerd verkeer in beschermde gebieden ook gevolgen kunnen hebben voor vissers, inwoners en andere gebruikers.

Voor deze serie roept de controverse echter een andere vraag op: hoe is een toeristische activiteit zo belangrijk geworden dat een verandering van de locatie waar deze mag plaatsvinden nu een groot economisch en politiek conflict veroorzaakt?

Touroperators hebben bezoekers niet gedwongen UTV-tours te willen. Toeristen kochten het product. Bedrijven reageerden op die vraag, ontwikkelden extra capaciteit en de activiteit werd onderdeel van het toeristische product van Aruba.

Nu wordt Aruba geconfronteerd met de veel moeilijkere vraag waar dit product moet worden aangeboden en onder welke voorwaarden.

Sector wil rol bij besluitvorming

Deze week presenteerden touroperators een voorlopig voorstel aan de overheid onder de naam ‘Nature Driving Protocol’.

Vertegenwoordigers van ABC Tours Aruba, Fofoti Tours, De Palm Tours, AGW en Aruba Ariba namen deel aan gesprekken met minister van Infrastructuur René Herde. Volgens lokale media gaat het voorgestelde protocol over controle en regulering van gemotoriseerde voertuigen, rijpraktijken en gedrag, met name in beschermde natuurgebieden.

Deze ontwikkeling is belangrijk.

Touroperators stellen niet simpelweg dat activiteiten zonder beperkingen moeten kunnen doorgaan. Met het voorstel proberen de operators een rol te krijgen bij het vormgeven van de manier waarop deze toeristische activiteit moet worden beheerd. Dit illustreert de complexe relatie tussen particuliere ondernemingen en publiek beleid.

Bedrijven creëren ervaringen en begrijpen hoe deze producten in de praktijk functioneren. Maar bedrijven bepalen niet zelfstandig waar een activiteit wettelijk is toegestaan. De overheid stelt beleid en regelgeving vast, terwijl milieuorganisaties en andere belanghebbenden overheidsbesluiten via het rechtssysteem kunnen aanvechten.

De toerist bevindt zich ondertussen aan het einde van deze keten en kiest uit de ervaringen die Aruba aanbiedt.

Verschillende activiteiten, dezelfde vraag

Een restaurant en een UTV-tour lijken misschien weinig met elkaar gemeen te hebben. Vanuit het perspectief van toerismebeleid laten beide echter hetzelfde mechanisme zien.

Aruba trekt bezoekers aan. Die bezoekers creëren vraag. Ondernemers zien kansen en richten bedrijven op. A.T.A. en andere toeristische organisaties kunnen bepaalde ervaringen promoten. Maar de overheid bepaalt wat is toegestaan.

En duizenden individuele toeristen maken duizenden individuele keuzes.

Die keuzes hebben gevolgen.

De keuze voor een restaurant bepaalt waar een deel van de uitgaven van een bezoeker in de economie terechtkomt. De keuze voor een excursie bepaalt welk bedrijf profiteert en welk deel van Aruba bezoekers ontvangt. Wanneer voldoende mensen dezelfde keuze maken, wordt het gezamenlijke effect aanzienlijk.

Daarom kan High Value-Low Impact niet alleen gaan over wie Aruba aantrekt.

Uiteindelijk gaat het er ook om dat Aruba bewust ervaringen probeert te creëren die bestedingen genereren en bezoekers mogelijk verbinden met lokale bedrijven, cultuur en verschillende delen van het eiland.

Het debat over UTV’s en ATV’s laat het moeilijkste aspect zien: wat gebeurt er wanneer een succesvolle toeristische ervaring botst met vraagstukken rond ruimtegebruik, natuur en andere belangen?

Geen van deze situaties wordt uitsluitend bepaald door toeristen, bedrijven, A.T.A. of de overheid. Alle partijen hebben verschillende sleutels in handen.

En zelfs nadat Aruba heeft bepaald welke toeristische activiteiten het wil stimuleren en waar deze moeten plaatsvinden, blijft nog een andere vraag over: wie zorgt ervoor dat iedereen zich aan de regels houdt?

Dat wordt het volgende hoofdstuk van onze serie: Wie controleert het toerisme op Aruba?

Deel I: https://www.bondia.com/wie-controleert-het-toerisme-op-aruba-deel-i-wie-bepaalt-hoeveel-bezoekers-ons-eiland-ontvangt/

Den nos edicion aki di nos column tocante Papiamento, nos ta bolbe na un tema trata algun biaha caba, pa di promer vez dia 18 di september 2021, disponible riba internet. Pero pa e ocasion aki nos a revisa y amplia e texto original; no ta trata anto di copia loke a publica anteriormente. E tema ta tocante uso di e palabra ‘na’, unda te awe nos ta mira regularmente uso no completamente corecto. Den otro caso ta trata di e uso alternativo di ‘na’o ‘den’, unda tur dos ta un opcion.

Pa cuminza aki un poco di e origen di e palabra, cu ta un poco complica. Ta parce cu e tin mas tanto su origen den Portugues, segun nos opinion. Por ehemplo: den e frase ‘el a yega na misa’ ta parce cu esaki tin similaridad cu Portugues: ‘ele chegou na igreja’. Otro ehemplo por indica e mesun similaridad: “e restaurant ta localiza na costa”. Den otro uso ta mas dificil pa detecta un relacion den pasado cu un otro idioma particular, por ehemplo: el a yega na tempo. Na Portugues ta bisa:“Ele chegou a tempo’, mescos cu na Spaño ta bisa: “El llegó a tiempo”. Posiblemente toch tin mas un relacion cu Portugues, unda na cierto momento na Papiamento probablemente no tabata haci un distincion mas entre e forma ‘a’ y e forma ‘na. Pa splica esaki un poco mas: na Portugues ‘na’ ta e fusion di ‘em a’; na Spaño ‘en la’, pues den e caso di ‘na igreja’ lo tabata bisa den un pasado remoto ‘em a igreja’.Portugues mes conoce e forma masculino tambe pa palabra masculino, den e caso ey e ta bira: ‘no’ (em o); den un frase: “Ele chegou no escitorio.” (El a yega na oficina). Nos no a adopta e forma masculino, probablemente pasobra den e desaroyo inicial di nos idioma ya a scoge pa un solo forma, den e caso aki esun femenino, contrario na e uso mayoritario di e forma masculino.

Uso corecto di ‘na’

Regularmente nos ta topa tambe cu e uso incorecto di ‘na’ o cu ta reemplaza ‘na’ pa otro palabra. Por ehemplo nos sa lesa den noticia cu “a condena e sospechoso pa binti aña di prison”, mientras cu lo corecto ta pa skirbi o bisa “a condena e sospechoso na binti aña”. Na e dos idiomanan di referencia importante, Portugues y Spaño, den ambos caso ta papia di ‘condenar a 20 años/anos’. Regularmente nos ta tende o lesa tambe cu ta papia di ‘dedica algo pa un persona’ loke ta sin mas incorecto y mester ta ‘dedica na un persona’. Igualmente tambe sa mira ‘referi pa’ cu mester ta ‘referi na’.

Den o na?

Den cierto caso nos ta topa cu forma di expresa, unda ta aplica ‘na’ banda di, o na lugar di ‘den’. E uso corecto ta depende di cierto circunstancia cu no semper ta ampliamente conoci. Aki bon conocimento di e idioma ta importante. Por ehemplo: ‘den un aña’ o ‘na un aña’ ta significa dos cos diferente, cu un aplicacion bastante compleho. Por ehemplo nos ta bisa: “Den un aña el a logra caba e curso”. Aki no por bisa: “Na un aña el a logra caba…” Aki por a bisa tambe: “Dentro di un aña el a logra caba”, refiriendo na e periodo di un aña, sin cu e ta necesariamente igual na un aña di calender. Ta usa ‘na’ por ehemplo si ta referi na un cierto aña, indica pa su cifra: “Na aña 2021 el a caba curso.” Den otro caso, por ehemplo unda ta referi na pasado, o na un aña o siglo/decada particular, no ta aplica ‘den’, sino ‘na’, por ehemplo: “el a nace na aña 1920 y a fayece na 2012”. Aki ta un di e areanan unda nos por sinti e cambio den direccion di uso di ‘den’: “El a nace den aña 1920 y a fayece den 2012”. Honestamente, nos ta haya e uso di ‘na’ aki esun corecto. Tin otro caso unda ta scucha ambos version, por ehemplo ta bisa: “No ta sigur si den aña 2021 lo surpasa presupuesto”; o ta bisa “No ta sigur si na aña 2021 lo surpasa presupuesto”. Nos preferencia ta pa e ultimo aki.

Ultimo tempo Arkeologia Bou Awa ta hopi mas den bista y interes di publico na Aruba. Sinembargo, nos isla ya tin un trayectoria di mas cu 20 aña di dedicacion na nos Herencia Cultural Bou Awa.

Museo Arqueologico Nacional Aruba (MANA) a hunga un rol crucial den e trayectoria aki. Investigacionnan haci pa arkeologo y Hefe di Departamento di Coleccion y Investigacion di MANA, drs. Raymundo Dijkhoff, a duna un inventario di reservanan arkeologico bou lama di pasado y pa futuro. Esaki a forma e base pa diferente colaboracion nacional y internacional, cual ultimamente a resulta den e colaboracion entre MANA y e compania filantropico internacional Inkfish LLC cu actualmente ta hacienda sondeo cu multi-beam di fondo di lama den e awanan teritorial di Aruba.

Pero hopi tempo prome cu a yega asina leu, e “desk-based research” (uzando tur fuente existente pa un registro di sitionan maritimo) di 2021 di drs. Raymundo Dijkhoff ya a crea otro oportunidadnan importante pa Aruba na unda MANA a haya colaboracion di Ministerio di Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) y Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) di Hulanda. Esaki tabata tin como efecto cu a haya un colaboracion estrecho cu RCE cu ya ta bayendo pa mas cu 5 aña caba.

Na 2021 a establece un ‘Dutch Caribbean Maritime Heritage Workgroup’ (pa crea conscientisacion, capacitacion, ‘network’ y colaboracion) despues cu e islanan CAS (Corsou, Aruba y Sint Maarten) na 2019 formalmente a pidi Ministerio di Cultura di Hulanda pa ratifica e Tratado di UNESCO 2001 pa Proteccion di Herencia Cultural Bou Awa. Den e grupo di expertonan riba e herencia cultural aki, drs. Dijkhoff di MANA ta representa Aruba. Na 2021 el a participa na un curso virtual intensivo di Arkeologia Bou Awa di UNESCO, y el a ser invita pa duna un lectura durante e seminario internacional “Overview of Underwater Cultural Heritage Management in Latin America and the Caribbean”.

Un di e resultadonan di e colaboracion cu OCW y RCE ta e produccion di un video den tres idioma, pues Papiamento, Hulandes, y Ingles, subsidia pa RCE, cu ta informa publico tocante e importancia di e Convenio di UNESCO 2001 pa e proteccion di Herencia Cultural Bou Awa. Por mira e video aki via un link riba e website di www.manaruba.org y e pagina di Facebook National Archaeological Museum Aruba, Instagram Museo Arkeologico y riba Youtube https://www.youtube.com/watch?v=iIKTm7ZGrEc.

E colaboracion cu RCE a culmina na 2025 den un training teoretico y practico di 3 siman di Maneho di Herencia Cultural Bou Awa cu a tuma luga na Aruba. RCE a pidi MANA como su partner organisatorio y logistico. Un total di 16 Profesional di e islanan Caribense den Reino Hulandes riba tereno di Herencia Cultural Bou Awa a participa na e curso hopi intensivo aki, lidera pa profesor dr. Martijn Manders di Universidad Leiden. Di Aruba arkeologonan drs. Raymundo Dijkhoff y drs. Harold Kelly di MANA, ranger maritimo Shane Thielman di Aruba Conservation Foundation y ecologo Oriana Wouters Msc. a participa.

Meta di e training di RCE tabata pa capacita un minimo cantidad di profesionalnan riba tereno di patrimonio maritimo na e islanan den Reino Hulandes, crea un red di cooperacion y duna habilidadnan cu ta directamente aplicabel n’e islanan. Esaki tambe den preparacion pa ratification di e Tratado di UNESCO (2001) pa Proteccion di Herencia Cultural Bou Awa. E ratificacion di e tratado mester tuma luga pa asina por implementa un miho maneho y proteccion di nos patrimonio cultural bou awa.

Alabes RCE ta dunando sosten financiero pa proyectonan fundamental di maneho di patrimonio maritimo na Aruba, di cual algun ya a cuminsa na 2026 den colaboracion di MANA cu entre otro Aruba Conservation Foundation (ACF) y IDNOVA. Un grupo di sambuyadonan local y cargadonan di herencia den comunidad, bou guia di Anthony Hagedoorn y Lui Samanez, a uni pa yuda na diferente di e sitionan di investigacion.

Mientrastanto na december 2025, dr. Matt Carter di Inkfish a tuma contacto cu MANA riba recomendacion di profesor dr. Manders di RCE y actualmente ta lidera e sondeo di fondo di lama rond di Aruba, uzando e “desk-based research” como base pa localisa e ubicacion exacto y documentacion primario di sitionan nautico (barconan) describi y identifica den e investigacion conduci na 2021 cual continuamente a y ta ser amplia cu informacion nobo. E datonan di Inkfish ta sumamente importante den e desaroyo di Arkeologia Maritimo di Aruba, ya cu ta e prome “base-line research” di sitionan nautico bou awa (tin mas tipo di sitio bou awa), cu lo ta instrumental pa establece un maneho mas structura di e patrimonio cultural importante aki di nos isla.

Na clausura di e siman aki prijs di petroleo na Merca (di West Texas Intermediate; WTI) a surpasa $100 pa bari. Prijs di Brent, e standard pa Europa a pasa $105 pa bari caba. Tur esaki bao influencia di guera na Medio Oriente y na Rusia/Ucrania, sin perspectiva pa un terminacion pronto. Por anticipa cu e desaroyo aki lo tin su influencia riba nos economia tambe, cambiando e pronosticonan actual radicalmente.

E sucesonan di conflicto arma tabata presente pa basta tempo caba, pero a intensifica y cu poco speranza di solucion a corto plazo. A pesar di docenas di declaracion di presidente Donald Trump cu e guera cu Iran lo ta gana caba, e hechonan diario ta indica lo contrario. Ademas e perspectiva pa termina e guera cu un victoria Mericano ta birando menos cada dia. Por constata cu henter e structura di base militar den e region di Golfo ta bao presion di constante ataque Irani, cu un posible perdida permanente di gran parti di e structura aki, contribuyendo na considerablemente menos influencia Mericano den e region. Esaki ta fortifica e conclusion na cual e paisnan Arabe, te awor aliado Mericano, lo yega cu Merca su ‘proteccion militar’ a resulta un fracaso completo. Un of otro entendimento cu Iran ta parce e mihor opcion pa trece tranquilidad den e region. Por lo pronto esaki ta significa cu no tin mehoracion den e exportacion di producto via ruta maritimo for di Golfo di Persia, cu su efecto riba entre otro prijs di petroleo y producto deriva. Pa corona obra e problemanan dilanti costa di Yemen, ocasiona pa e aliadonan Houthi di Iran, ta obstaculiza salida di petroleo di Saudi Arabia a traves di tuberia, cu ta hiba petroleo di Golfo pa e costa occidental di e pais, pa despues sigui e ruta di escape via Canal di Suez.

Na Rusia mientras tanto forzanan militar di Ucrania ta hibando un campaña exitoso, atacando cu drone instalacion militar y petrolero, incluyendo refineria, obligando e pais pa para tur exportacion di producto manera gasolin, diesel y jet fuel. Rusia a caba di reduci pronostico pa 2027 di disponibilidad di crudo riba mercado internacional considerablemente, un indicacion cu nan problemanan no ta di corto duracion. Por observa cu Ucrania ta logrando e mesun obhetivo cu Alemania a purbadurante Segunda Guera Mundial cu e ataquenan den Caribe, specialmente riba e refinerianan di Aruba y Corsou, cu tabata produci gran parti di e gasolin di aviacion pa e Aliadonan na e momento ey. Como agravante por señala cu Rusia ta depende di Merca y Europa pa por haci reparacion riba su refinerianan, cu ta construi pa parti importante cu nan tecnologia avanza, cu no ta disponible pa via di sancion economico. Esaki ta e base pa e pronostico Ruso mes di menos produccion y exportacion na 2027.E actitud practicamente pro-Rusia di gobierno di Trumplo significa cu no lo tin ayudo efectivo pa Ucrania pa dicidi e guera, mientras di Europa si tin apoyo fuerte pero no decisivo pa Ucrania. E resultado ta cu, hunto cu e situacion na Medio Oriente, por premira un situacion di conflicto grandi cu por extende te den 2027 y hasta despues, cu efecto grandi riba economia mundial. Ora prijs eleva pa producto petrolero y pa fertilizante penetra den transporte – maritimo y aereo – y den prijs di entre otro producto agricola mundialmente, e proximo aña por mustra un imagen hopi scur, compara cu e pronosticonan te awor pa 2027.

Pa Aruba e situacion mundial describi aki por tin consecuencia serio, hopi diferente di e situacion economico di ultimo añanan. Den nos edicion di ayera (11-sep-2026) a duna un relato di Banco Central di Aruba, den cual ta tuma na cuenta caba un situacion di menos crecemento, compara cu e ultimo añanan di bonanza extraordinario. Banda di esey e situacion internacional lo conduci na aumento fuerte di inflacion, cu ta yega na nos di diferente banda. Por ehemplo, prijs di combustible lo golpea prijs di vuelo aereo, cu posible influencia riba yegada di turista. Tambe riba transporte maritimo, loke lo aumenta prijs di cada producto cu ta yega nos frontera. Prijs di fuel oil ta bay afecta prijs di awa y coriente local, unda sigur 85% di energia electrico ta genera cu fuel oil. Tambe lo ripara e aumento di prijs di cuminda, procedente di Merca mas tanto, pa via di aumento den costo di produccion, causa pa prijs mas halto di diesel, usa den produccion agricola y transportepa mercadointerior y pa exportacion.

Riba tur esaki ta bin e desaroyonan interno na Merca, unda e debe monstruoso gubernamental – di mas di 40 mil miyon dollar) y e apetito mundial disminui pa cumpra bono di estado Mericano, lo conduci na aumento di interes basico, cu finalmente lo aparece den interes di tur tipo di prestamo den henter economia. Esaki lo tin un efecto negativo extra riba prijs di casi tur producto, banda di efecto di petroleo manera menciona, pues tambe pa tur loke Aruba ta importa di Merca. Por lo pronto ta demasiado tempran pa pronostica desaroyo mas negativo ainda pa nos economia, pero cu por bira realidad si e crisis internacional profundiza. Esey ta un reduccion den yegada di turista Mericano, sin mira compensacion di por ehemplo Canada, pasobra e pais aki den e actual conflicto comercial cu gobierno di Trump tambe ta anticipa menos progreso economico y menos biahe turistico den exterior. Dentro di poco lo por tin mas claridad riba e desaroyo aki, cu ta subraya atrobe nos dependencia di factor externo.