Het Openbaar Ministerie (OM) van Aruba heeft publiekelijk gewaarschuwd voor een ernstig tekort aan rechercheurs binnen het Korps Politie Aruba (KPA). Volgens het OM is de situatie inmiddels zo zorgwekkend dat een aanzienlijk aantal strafrechtelijke aangiften niet meer kan worden behandeld.

De waarschuwing komt enkele dagen nadat AVP-parlementariër John Hart vragen stelde aan minister van Justitie Arthur Dowers over de capaciteit van de autoriteiten om strafzaken adequaat te onderzoeken. Het OM bevestigt nu dat het probleem al langer speelt en ernstige gevolgen heeft voor de rechtshandhaving.

Volgens het OM is voldoende recherchecapaciteit essentieel voor het uitvoeren van strafrechtelijke onderzoeken. Door het tekort aan personeel blijven onderzoeken liggen en kunnen niet alle aangiften worden opgepakt. Het Openbaar Ministerie maakte bekend dat het de minister van Justitie enkele maanden geleden al schriftelijk had gewaarschuwd voor de situatie.

Het OM stelt dat de huidige problemen het gevolg zijn van jarenlange onderbezetting binnen belangrijke justitiële instellingen, waaronder de politie, het Openbaar Ministerie zelf en het Korrektie Instituut Aruba (KIA). Volgens de organisatie zijn er onvoldoende middelen beschikbaar gesteld om bestaande vacatures in te vullen.

De situatie zou verder zijn verslechterd nadat in maart 2025 een extra bezuiniging van 10 procent werd doorgevoerd op de begrotingen van alle onderdelen van de justitiële keten.

In de verklaring waarschuwt het OM dat het niet kunnen behandelen van aangiften het vertrouwen van burgers in de overheid en het rechtssysteem ondermijnt. Die boodschap leidde tot veel reacties op sociale media, waar inwoners hun zorgen uitten over de gevolgen voor de openbare veiligheid en de bestrijding van criminaliteit.

Met de parlementaire vragen van Hart en de openbare waarschuwing van het OM neemt de druk op de regering toe om met oplossingen te komen. De centrale vraag in het debat is volgens velen of het rechtssysteem nog voldoende capaciteit heeft om aangiften van burgers de aandacht te geven die zij verdienen.

Nog geen dagen nadat het debat over het woningbouwproject in Burubundu vragen opriep over de ontwikkelingskoers van Aruba, heeft een ander woningbouwproject opnieuw voor felle reacties op sociale media gezorgd. Daarmee wordt opnieuw de groeiende spanning zichtbaar tussen economische groei, milieubescherming en betaalbare huisvesting.

Dit keer richtte de discussie zich op een condominiumproject in Rooi Santo, Noord. Een Facebookbericht waarin kritiek werd geuit op de ontwikkeling trok honderden reacties en opmerkingen aan en weerspiegelde een sentiment dat steeds vaker voorkomt onder bewoners die zich zorgen maken over de snelle verandering van het Arubaanse landschap.

In het bericht werd het project ervan beschuldigd een belangrijke waterafvoerroute aan te tasten. Ook werd de vraag gesteld hoe vergunningen konden worden verleend voor ontwikkelingen die gebieden veranderen die van belang zijn voor natuurlijke afwatering.

De slogan van het project luidt: “bringing people and nature together”. Critici stellen echter dat de werkelijkheid een heel ander beeld laat zien. De auteur van het bericht omschrijft het project als een vorm van “greenwashing” en betoogt dat grootschalige condominiumontwikkelingen natuurgebieden blijven vervangen, terwijl zij nauwelijks voordelen bieden voor lokale bewoners die moeite hebben om betaalbare huisvesting te vinden.

De zorgen reiken verder dan dit ene project. Ze raken aan bredere vragen die de afgelopen jaren herhaaldelijk naar voren zijn gekomen: hoeveel ontwikkeling is te veel? Wat gebeurt er wanneer natuurgebieden verdwijnen? En wie profiteert uiteindelijk van de groei van de vastgoedmarkt?

Zorgen over waterafvoer en overstromingen

Milieubezwaren zijn op Aruba niet nieuw. Deskundigen, activisten en bewoners hebben herhaaldelijk gewaarschuwd dat natuurlijke afwateringskanalen, rooien en open ruimtes een belangrijke rol spelen bij het verwerken van regenwater tijdens steeds intensere weersomstandigheden.

Hoewel Aruba bekendstaat als een droog eiland, kunnen zware regenval en extremere weersomstandigheden als gevolg van klimaatverandering leiden tot ernstige overstromingen wanneer natuurlijke afwateringssystemen worden aangetast.

De kritiek op het project in Rooi Santo richt zich specifiek op de rooi, een gebied dat historisch functioneerde als onderdeel van een natuurlijk afwateringssysteem. Bewoners die vraagtekens plaatsen bij de ontwikkeling stellen dat het verkleinen van natuurlijke waterkanalen het risico op overstromingen elders kan vergroten en extra druk kan leggen op wijken die al kwetsbaar zijn.

Crisis rond betaalbare huisvesting

Tegelijkertijd staat Aruba voor een andere uitdaging die steeds moeilijker te negeren valt: toegang tot betaalbare woningen.

Dat onderwerp kwam deze week scherp in de belangstelling te staan door een open brief van inwoner Lirys Rojas aan premier Mike Eman (AVP). In haar brief schetst Rojas een woningmarkt die voor gezinnen uit de werkende middenklasse vrijwel onbereikbaar is geworden.

Volgens haar ervaringen trekken woningen regelmatig tientallen geïnteresseerde kopers aan, waarbij soms dertig tot veertig personen strijden om één woning. In plaats van te worden verkocht tegen de oorspronkelijke vraagprijs, veranderen veel transacties feitelijk in een biedingsstrijd waarbij het hoogste bod wint.

Voor lokale gezinnen die afhankelijk zijn van bankfinanciering vormt dit een aanzienlijk nadeel. Contante kopers en buitenlandse investeerders beschikken vaak over meer koopkracht, waardoor zij lokale bewoners die op het eiland wonen en werken kunnen overbieden.

Rojas benadrukte dat haar zorgen verder gaan dan haar eigen situatie. Zij vreest voor de langetermijngevolgen voor het sociale weefsel van Aruba. Steeds meer vastgoed komt volgens haar in handen van mensen van buiten het eiland. Sommige woningen staan gedurende een groot deel van het jaar leeg, terwijl andere worden ingezet voor kortetermijnverhuur.

Ondertussen zien lokale bewoners hun kansen om een eigen woning te kopen en langdurig wortel te schieten in hun gemeenschap steeds verder afnemen.

In haar brief roept zij de regering op om beleid te onderzoeken dat de toegang tot huisvesting voor permanente bewoners kan verbeteren. Daarbij noemt zij onder meer ondersteuning voor starters op de woningmarkt, maatregelen tegen buitensporige speculatie en programma’s die voorrang geven aan mensen met een aantoonbare band met Aruba.

De brief vond veel weerklank op sociale media, waar bewoners vergelijkbare frustraties deelden over stijgende prijzen, beperkte beschikbaarheid en de toenemende invloed van buitenlands kapitaal op de woningmarkt.

Meer bouw betekent niet automatisch meer woningen voor bewoners

Een van de opvallendste tegenstrijdigheden in het huidige debat is dat Aruba tegelijkertijd veel nieuwe bouwprojecten kent én kampt met een groeiende crisis rond betaalbare huisvesting.

Nieuwe condominiumprojecten blijven op verschillende plaatsen op het eiland verrijzen. Toch melden veel bewoners dat het vinden van een betaalbare woning moeilijker is dan ooit. Een deel van de verklaring ligt in het verschil tussen woningaanbod en toegankelijkheid van woningen.

Een nieuw luxe condominium kan op papier het aantal beschikbare woningen vergroten. Wanneer dergelijke eenheden echter voornamelijk worden gekocht als investering, vakantiewoning of object voor kortetermijnverhuur, dragen zij weinig bij aan de woonbehoefte van gezinnen die op zoek zijn naar permanente huisvesting.

Deze realiteit heeft sommige bewoners ertoe gebracht zich af te vragen of voortdurende uitbreiding in nog onontwikkelde natuurgebieden wel de juiste oplossing is. In plaats daarvan stellen zij dat Aruba eerst zou moeten kijken naar bestaande panden die verlaten, onderbenut of leegstaan.

Een alternatieve benadering: herstel van verlaten eigendommen

Dat idee is niet nieuw. Tijdens de verkiezingscampagne van 2024 pleitte minister Geoffrey Wever (Futuro) ervoor om verlaten woningen en ongebruikte terreinen beter te benutten voordat nieuwe natuurgebieden worden ontwikkeld. Volgens hem verdient het hergebruik van bestaande eigendommen meer aandacht als onderdeel van de oplossing voor de woningproblematiek.Voorstanders van deze benadering stellen dat het herstellen van verlaten woningen en verwaarloosde panden meer voordelen biedt dan alleen extra woonruimte. Het kan ook de leefbaarheid en veiligheid van buurten verbeteren, de waarde van omliggende eigendommen beschermen en visuele achteruitgang tegengaan.

Tegelijkertijd zou dit de druk kunnen verminderen om steeds meer natuurgebieden om te zetten in woonontwikkelingen. Zo ontstaat mogelijk een evenwicht tussen twee doelstellingen die vaak als tegenstrijdig worden gepresenteerd: het creëren van meer woningen en het behouden van de open ruimten en ecologische systemen die Aruba nog rijk is.

Debat over de toekomst van Aruba

De controverse rond de ontwikkeling in Rooi Santo en de zorgen die in de brief van Rojas worden geuit, wijzen uiteindelijk op dezelfde fundamentele vraag: wat voor Aruba wordt gebouwd voor toekomstige generaties?

Weinig bewoners zijn principieel tegen ontwikkeling. Economische groei, investeringen en bouwactiviteiten blijven belangrijke pijlers van de Arubaanse economie. De uitdaging ligt in het bepalen hoe die ontwikkeling plaatsvindt, wie ervan profiteert en welke compromissen aanvaardbaar worden geacht.

De discussie rond Rooi Santo laat zien dat zorgen over natuurbehoud en betaalbare huisvesting steeds meer met elkaar verbonden raken. Voor veel bewoners is het debat uitgegroeid tot een bredere discussie over de toekomstige ontwikkeling en identiteit van Aruba.

Ayera atardi a tuma lugar un audiencia pro forma contra e sospechoso A. Faña, kende ta ser sospecha di a mata su tanta, Luz Divina Faña, dia 2 di november 2025. Segun Ministerio Publico (OM), e sospechoso a hinca e victima cu un obheto skerpi varios biaha den su lomba y pecho.

Durante e audiencia, OM a informa cu e investigacion ainda no ta cla y cu mester di mas tempo pa finalisa diferente aspecto di e caso. Te aworaki, e sospechoso a ser interoga dos biaha, pero un di tres interogacion ta necesario y ta programa pa tuma lugar e siman binidero.

Ademas, diferente material di evidencia a ser manda pa Hulanda pa investigacion forense na Instituto Forense Hulandes (NFI). Un parti di e resultadonan a yega caba, pero ainda tin varios resultado pendiente. NFI no a indica ainda cuanto tempo lo tuma pa entrega e resultadonan cu falta.

Tambe tin tres rapport di evaluacion cu ainda ta den preparacion: un di Stichting Reclassering, un evaluacion psicologico y un evaluacion psiquiatrico. Segun OM, ta importante pa tin mas oportunidad pa papia cu e sospechoso.

OM a pidi pa programa e tratamento profundo di e caso pa dia 13 di november y a reserva henter mainta pa e proceso. Prome cu esaki, lo tin un otro audiencia pro forma dia 4 di september, unda lo duna un actualisacion tocante e progreso di e investigacion y e rapportnan di evaluacion di e sospechoso.

E abogadonan di defensa no a presenta ningun peticion adicional pa investigacion durante e audiencia.

Den e edicion aki di nos column semanal tocante Papiamento nos ta sigui trata algun tema cu cual nos a cuminza den e anterior edicion pero no por a inclui tur. Den pasado nos a trata e temanan aki caba, pero ta parce nos bon pa trece nan na atencion publico, ya cu nos ta mira nan bolbe cada biaha atrobe den publicacion na Papiamento. Den e edicion anterior (diasabra 30-mei-2026) nos a publica entre otro e forma corecto di aplica e conocido ‘nan’ y e forma corecto, segun nos, di skirbi e combinacion di palabra ‘cune’ o ’cunele’. Aki anto algun mas di e erornan mas comun cu nos ta haya den publicidad.

Paso (pasó) envez di pasobra

Ultimamente a bira un custumber caba pa pronuncia y skirbi ‘paso’ (pasó) envez di e palabra completo ‘pasobra’. Mientras cu den forma di papia e ta di comprende, cu nos afan eterno di abrevia palabra, pero ora di skirbi e ta causa confusion, ya cu e palabra ‘paso’ ta ser usa pa siglos caba pa algo totalmente otro: un stap. Y pasobra nos tin e acuerdo den Papiamento (di Aruba) cu nos no ta skirbi accent, no tin nada cu den forma skirbi ta indica e diferencia. Solucion: skirbi ‘pasobra’.

Prueba envez di proba

Regularmente nos ta tende y lesa e uso di e palabra ‘prueba’ como verbo envez di usa e verbo original cu ta den nos idioma pa varios siglo caba y cu ta esun cu nos a adopta di Spaño y/o Portugues: probar/provar. Nos a adopta desde semper e verbo y e sustantivo manera nan ta: probar y prueba. Lo ta duna mas claridad si nos keda distingui e dos cosnan aki, manera den e siguiente frase: “Si bo kier proba algo, anto bin cu prueba.” Atencion: e verbo ‘probar’ den sentido di haci un prueba, un intento o experimento, na Papiamento ta ‘purba’ cu tambe tin mesun origen.

Tabatin o tabata tin

Esaki tambe ta hiba nos na origen di nos idioma. Nos tin un manyen di verbo cu no conoce e ‘ta’ nan dilanti pa indica presente. Un di nan ta e verbo ‘tin’ (manera tambe ‘sa(bi)’, ‘por’, ‘gusta’, ‘mester’, ‘conoce’, e.o.). Por lo tanto no ta pone e ‘ta’ hunto cu e ‘taba’ cu nos a hereda tambe di e fuentenan Portugues y Spaño (di ‘estar’: estaba/estava). Anto lo corecto ta pa skirbi y pronuncia ‘tabatin’ y no ‘tabatatin’ o ‘tabata tin’. Ta bon pa inclui aki otro ehemplo di nos afan di abrevia palabra. Tin ora nos ta tende un hende bisa: “Mi ta di bay e fiesta pero finalmente m’a keda cas.” Loke e persona ta haci ta corta e palabra original ‘tabata’ te na ‘ta’ pero e contexto ta mustra claramente cu e ta papiando di algo den pasado, por lo tanto su ‘ta’ ta reemplaza aki e ‘tabata’.

Pero, pa completa e asunto, mester bisa cu tin algun verbo cu tin algun excepcion, dependiendo di tempo y contexto. Por ehemplo: e verbo ‘conoce’ no tin un ‘ta’ su dilanti den presente, pero den otro situacion si, por ehemplo: “Trafico ta conoce otro victima mortal.” E ta un forma mas corto di bisa “trafico a (yega na) conoce otro victima.” Pa no lubida e forma ‘normal’ di usa ‘conoce’: “Mi no conoce tanto experto di e materia ey, y sigur no aki.” Mescos e ehemplo anterior, cu e verbo ‘conoce’ tambe nos por haya e fenomeno di un ‘ta’ dilanti cu realmente ta un ‘tabata’ corta pa mas facilidad den papia. Ehemplo: “Mi ta conoce e persona ey desde mucha.”Sin embargo, ora di skirbi no haci esey, skirbi henter e verbo ‘tabata’. Pakico nos sa sigur cu esey e kier bisa? Pasobra si e kier a aplica presente, anto e lo a bisa: “Mi conoce e persona ey desde mucha.” Papiamento ta resulta un poco mas complica cu hopi ta kere…

E distancia actual entre Merca y Europa ta parce un diferencia den obhetivo economico, pero e ta hopi mas cu esey. Bao di e capa publicitario di e momento ta bay diferencia profundo den manera di pensa con pa organiza sociedad. Esaki ta bira bon cla cu un tema manera salubridad publico, unda e diferencia no por ta mas grandi. Entre e paisnan economicamente mas avanza tin solamente un, Merca, cu no tin un sistema di seguro medico general cu ta cubri tur ciudadano. Nada di ta orguyoso aki, pasobra e ta conduci na e contraste increible di e pais mas rico na mundo cu tin decenas di miyones di ciudadano sin seguro medico y mas ainda cu no tin suficiente cobertura medico. Ora resulta cu e persona o un familiar tin un enfermedad cronico y posiblemente hasta terminal manera cancer, ta bende tur propiedad, incluyendo cas y auto den un intento pa salba e pacient. Si esaki no ta suficiente un famia por termina literalmente riba caya, a menos cu nan tin famia cu por tuma nan den cas. Empleo hopi biaha ta imposible pa e pacient cu por ta esun cu ta pone pan riba mesa.

Den e otro paisnan prospero esaki no ta e caso; nan tur conoce un sistema parecido na esun di nos, di origen Hulandes, cada un cu nan maneho y custumbernan diferente si. En todo caso na tur e paisnan ey e storianan spectacular, di ciudadano desampara cu nos ta haya di Merca, no ta tumando lugar. Esey ta significa cu nos tin un sistema perfecto? Nos tur sa cu esey no ta berdad, pero aki no tin hende ta muri riba caya pasobra nan no tin acceso na asistencia medico.

Awor, ken ta e ‘loco’ den e asunto aki, tur pais prospero o esun mas rico cu ta haya cu Europa ta ‘socialista’ o hasta ’comunista’, loke ta tipifica e ignorancia cu ta reina den un pais cu gran acceso na informacion. Durante ultimo par di aña por mira riba YouTube varios persona di Merca cu pa un of otro motibo ta biba na Europa y ta conta nan sorpresa pa e manera con bida ta organiza na e continente aki. Por ehemplo, cu bo ta paga un suma razonable pa luna na seguro medico y e resto ta sigui di mes, sin cu bo ta haya factura di cienmiles den bo postbox pa bo mes bay paga. Hasta nos a mira algun ta compara factura medico Mericano di nan mes cu e tratamento practicamente gratis, ademas di ta hopi mas barata na Europa. Pa duna algun cifra general: dato di Eurostat ta indica cu na Union Europeo e paisnan ta dedica 7,3% di GDP na gasto medico; na Merca e cifra aki ta 18% di GDP…

Asina anto nos por yega na e conclusion cu nos a haci e bon escogencia di tin un relacion permanente cu Union Europeo y por sigui biba feliz? No, pasobra tin mas asunto pa atende. Y aki no ta trata di asunto cu ta resolve simplemente siguiendo modelo di otro pais. Nos tin un sociedad cu ta obheto di cambio drastico.

Den cuarenta aña nos a transforma un sociedad di 60.000 na uno cu dos biaha e cifra ey a base di inmigracion, di cual pa un parti awor a tuma e decision di integra nan den comunidad. E parti Venezolano di e grupo aki ta supuestamente ‘refugiado’, tin di nan cu hopi aña di permanencia na nos isla. Nan tabata biba ‘somewhere’ pero awor por bira habitante oficial y talvez despues hasta ciudadano di e teritorio aki; nada en contra. Pero nos mester reconoce cu nos a laga un sociedad nobo surgi, sin e coherencia y solidez di relacion social cu tabata caracteriza e comunidad di antaño. Y e observacion aki no ta pa añora e comunidad di pasado, pero pa señala cu nos mester crea un comunidad nobo cu e solidez necesario, pa evita e desastre cu bo ta haya ora un comunidad no tin e control social necesario. Nos mester crea un comunidad nobo, di mayoria di hende naci den exterior, cu e instrumentonan disponible. Pero kico nos ta mira? Cu nos tin decadas sin un bon planificacion di vivienda y construccion a keda atras compara cu e crecemento poblacional. Mas serio ainda, nos no conoce un maneho social cu ta trata di brinda mas coherencia na e comunidad nobo, cu no tin relacion basa riba famia y bisiña conoci di antaño. Nos a mira varios decada pasa trabao comunitario a base di e centronan di bario, y despues? Urbanizacion a sigui sin un respuesta contundente gubernamental. Y, mientras tanto e presion economico, forma entre salario insuficiente y prijs na nivel di destino turistico di luho, ta birando un problema hasta pa loke nos ainda ta yama e ‘clase medio’, cu aparentemente tampoco por haya vivienda pagable mas. Nos ta haya straño anto cu e cantidad di mucha cu ta nace a baha te na un minimo historico? Ta ken tin gana di lanta yiu den un apartamento chikito o un camber den cas di nan mayornan? Esaki ta e cosnan cu ta conduci na incertidumbre y falta di coherencia social, cu por hiba nos na mas delincuencia (hubenil) y otro problema delictivo.

Nos por constata cu pa cierto asunto nos a haci e escogencia corecto, entre solucion razonable Europeo y Merca birando un selva, pa loke ta seguro medico y atencion social. A keda e cosnan cu nos mes mester haci, pero unda e solucionnan ta?