Bondia Aruba

news_item
Click to read more

Incentivo pa vivienda… Pa ken, unda, ki dia…?

about 4 hours ago

E partido opositor chikito a propone un incentivo fiscal pa persona cu kier construi nan propio cas; un tipo di ‘tax holiday’. “Si gobierno por a hacie pa hotel, anto hacie pa e ciudadano tambe,” asina e consigna ta. Esaki ta zona positivo y por ta tambe, pero e mero idea ta resolve e problemanan

www.bondia.com
news item

Incentivo pa vivienda… Pa ken, unda, ki dia…?

about 4 hours ago

E partido opositor chikito a propone un incentivo fiscal pa persona cu kier construi nan propio cas; un tipo di ‘tax holiday’. “Si gobierno por a hacie pa hotel, anto hacie pa e ciudadano tambe,” asina e consigna ta. Esaki ta zona positivo y por ta tambe, pero e mero idea ta resolve e problemanan envolvi ‘por arte de magia’? Laga nos mira tur loke e propuesta aki ta encera, pa por mira cual problema di vivienda e por resolve y cual probablemente no.

Problema di vivienda ta esun mas grave y cronico di caracter cu nos pais conoce. Esey no ta algo unico, mas bien un problema universal. Nos por referi na por ehemplo Estadonan Uni, unda problema di suficiente vivienda pagable den e reciente campaña y eleccion intermedio di 3 di november tabata presente como un di e temanan principal. Hulanda ta otro ehemplo, unda politica agresivo pa promove vivienda den man di esun cu ta ocup’e, no por kita e necesidad grandi di construccion di vivienda popular, cu estado como actor principal, tanto den planificacion como den implementacion. E problema cerca nos tambe ta conoci y por separa den dos categoria importante: un grupo menor pero importante di potencial cumprador di vivienda o cu por (laga) construi esaki. E grupo mayoritario ta como dos tercera parti di nos poblacion, cu financieramente no ta den e posicion di alcanza e minimo di ingreso pa por cualifica pa prestamo. Esaki a pesar di medida anteriormente tuma pa stimula posesion di vivienda propio, manera e fondo di garantia. De paso sea dicho cu te awe nunca nos a mira publicacion di informacion tocante labor y logro di e fundacion aki. Aki ta un di terenonan unda mas biaha nos ta critica gobernacion pa laga comunidad den scur, hasta ora ta trata di informacion util y positivo cu por conduci talvez na un uso mas beneficioso ainda di e tipo di instrumento aki.

Pero awor tocante e medida proponi mes; esaki sin duda lo por contribui na un grupo mas grandi cu ta logra construi nan propio cas. Sin embargo, tin obstaculo den caminda pa yega asina leu. E medidanan fiscal proponi no ta di mesun indole cu e ‘tax holiday’ cu gobernacion tabatin pa empresa (hotelero). Na promer lugar nos ta topa cu e problema di control. Den e caso di controla administracion di un manyen di hotel esey ta requeri hopi menos trabao cu controla centenares, talvez hasta mas propietario di vivienda individual. Esaki ta trece mas trabao pa aparato publico, mientras esaki ta pasando den un esfuerzo pa reduci trabao y personal. Un problema adicional ta parce nos un limite di costo pa otorga beneficio. Ta papia di un ehemplo di Afl. 2.800 pa m2 na 120 m2, sin cu esaki ta referi na un maximo pa e beneficio fiscal, cu sin embargo ta necesario si. Esey pasobra gobierno no tin pakico financia vivienda di luho cu ta sobrepasa limiti di un maximo necesario. Pero cualkier limite ta impone e obligacion di debido control pa evita abuso di e medida. Esaki atrobe ta trece e necesidad menciona di mas tarea pa e aparato publico, miemtras ta tratando di austeriza. Lo ta bon si den presentacion di e tipo di plan aki ta atende tambe e extra carga administrativo gubernamental.

Mester tambe atende e otro obstaculonan cu ta presenta, manera e escasez di tereno. Cu cada aña cu transcuri tin probablemente menos, en todo caso no mas, tereno pa vivienda disponible, tanto pa tereno erfpacht como tereno di propiedad priva. E cifranan di permiso di construccion otorga ta indica e tendencia aki. Un comparacion entre añanan 2020 – 2022 y 2023 – 2025 ta duna 1170 resp. 1147 permiso pa vivienda otorga. Unda si ta mira un crecemento ta den permiso pa apartamento, di 220 vs 314 pa e respectivo añanan menciona. Lamentablemente no tin cifra disponible pa cantidad di vivienda riba tereno erfpacht vs tereno propiedad priva, pero esey probablemente no ta riba lista di deseo/prioridad gubernamental. En todo caso nos no ta mira con lo por aumenta tereno disponible. E problema aki a keda señala caba den e plan nacional pa desaroyo teritorial (ROP), unda ta indica e necesidad di busca solucion di vivienda den y alrededor di casco urbano di Playa y San Nicolas, envez di sacrifica mas tereno di naturaleza pa sigui construi ‘te yega Boca Mahos’… Segun un experto, consulta den e materia aki, tin miles di tereno bashi dentro di e casconan urbano menciona. Di otro banda, lo mester considera redesaroya cierto areanan completamente pa yega na un uso util den futuro. Nos no ta mira ni siquiera discusion tocante e asunto aki cerca esnan cu ta pretende di ta doño di debate tocante nos futuro.

Pa colmo, manera nos ta señala na cualkier ocasion, aki atrobe ta papia di e problemanan di e parti di nos poblacion cu posiblemente por yuda nan mes. No comprende nos robez: tur medida bon pensa y ehecuta pa e grupo di ciudadano aki ta na nan lugar. Sin embargo, e no por bay a costo di e grupo mayoritario, cu ni ta aparece den e debate politico como e parti mayor, y mas dificil di resolve, ora ta trata di e tema di vivienda. Lo ta inaceptable si partido(nan) politico ta reduci e problema di vivienda na e grupo cu recurso, cu ta desea di mira, cu nan razon, solucion pa nan caso. Ta na gobierno, y esnan cu ta pretende di bira gobierno, pa reconoce e necesidad number uno pa e proximo decada.

 

news_item
Click to read more

CBA ta proyecta surplus den balansa di pago te 2030, pero ta alerta pa riesgonan internacional

about 4 hours ago

Centrale Bank van Aruba (CBA) ta proyecta surplus den balansa di pago di Aruba te 2030, principalmente danki na turismo. Segun su informe di november 2026, Aruba a registra un surplus di Afl. 873,7 miyon durante prome mitar di 2026, contribuyendo na fortalecemento di reserva internacional. Sinembargo, CBA ta adverti cu prijs halto di petroleo,

www.bondia.com
news item

CBA ta proyecta surplus den balansa di pago te 2030, pero ta alerta pa riesgonan internacional

about 4 hours ago

E publicacion mas reciente di CBA, “Economic Outlook – External Sector november 2026” ta presenta un evaluacion di e desaroyonan den sector externo di economia di Aruba durante prome mitar di 2026, hunto cu proyeccionnan pa e periodo 2026 te 2030. E informe ta actualisa e perspectiva publica na maart di e aña aki y ta basa riba informacion disponible te october 2026.

Balansa di pago ta registra e transaccionnan economico entre Aruba y resto di mundo, incluyendo entrada di divisa procedente di turismo, inversionnan, importacion di producto, prestamo y pago na exterior. Un surplus ta indica cu, den tur e transaccionnan registra hunto, gobierno a haya un resultado positivo cu ta contribui na su reserva internacional.

Durante prome mitar di 2026, cuenta coriente di Aruba a registra un surplus di Afl. 685,4 miyon. E resultado aki ta indica cu entrada procedente di comercio, servicio, inversion y otro transaccionnan den exterior a supera e pagonan relaciona cu e mesun actividadnan.

Turismo a desempeña un papel importante den e resultado positivo. Segun CBA, cantidad di turista cu ta keda na Aruba a aumenta cu 10.9% durante prome seis lunanan di 2026, compara cu e mesun periodo di 2025.

Como consecuencia, entrada di divisa relaciona cu turismo a aumenta di Afl. 2.860,3 miyon na Afl. 3.218,4 miyon. E crecemento aki a contribui considerablemente na e resultado positivo di cuenta coriente, confirmando e importancia di turismo como fuente principal di entrada di divisa pa Aruba.

Sinembargo, e aumento den actividad turistico y consumo di hogarnan a genera tambe mas demanda pa productonan importa. E balor di importacion di mercancia a aumenta di Afl. 1.380,8 miyon durante prome mitar di 2025 na Afl. 1.618,7 miyon den e mesun periodo di 2026.

Ademas, pagonan pa servicionan cu ta bin di exterior a aumenta cu Afl. 55 miyon. E gastonan aki ta inclui, entre otro, servicio di administracion hotelero, servicio bancario y tecnologia di informacion. Tambe a registra mas pago den exterior relaciona cu dividendo di empresanan den sector hotelero y bancario.

E desaroyonan aki ta mustra cu, mientras turismo ta genera mas entrada di divisa, crecemento economico ta aumenta simultaneamente e necesidad di paga pa producto y servicio cu ta bin di exterior.

Otro aspecto importante den e informe ta e cambio registra den cuenta financiero. Durante prome mitar di 2026, Aruba a registra un entrada neto di Afl. 206,2 miyon, compara cu un salida neto di Afl. 330 miyon den e mesun periodo di 2025.

E cambio aki ta relaciona principalmente cu un prestamo grandi cu Gobierno di Aruba a ricibi di exterior den luna di mei. Ademas, persona y organisacionnan di exterior a deposita mas placa na Aruba, mientras cu empresanan local a reduci e cantidad di placa cu nan ta fia na empresanan relaciona cu nan den exterior.

Pa henter 2026, CBA ta proyecta un surplus di Afl. 452,5 miyon den balansa di pago, sigui pa Afl. 404,7 miyon na 2027. Aunke e cifranan ta representa un resultado positivo, e proyeccion pa 2027 ta indica un surplus un tiki mas abao cu esun di 2026.

Cuenta coriente, na su turno, ta proyecta un surplus di Afl. 903,1 miyon na 2026 y Afl. 936 miyon na 2027. E resultado aki ta ser sosteni principalmente door di entrada di divisa genera door di turismo y otro servicionan.

CBA ta calcula cu entrada total di divisa procedente di servicionan lo yega na Afl. 6.804 miyon na 2026 y Afl. 7.027,1 miyon na 2027. Sinembargo, pago pa servicionan di exterior tambe lo aumenta, entre otro debi na crecemento economico y prijsnan internacional.

Importacion di mercancia ta proyecta na Afl. 3.151,2 miyon na 2026 y Afl. 3.238,1 miyon na 2027. E aumento ta relaciona cu actividad turistico, consumo di hogarnan, inversion y costo di petroleo.

Otro elemento cu ta influencia balansa di pago ta composicion di debe publico. CBA ta splica cu prestamonan di gobierno cu ta bin di exterior tin consecuencia directo pa entrada y salida di divisa.

Ora gobierno ricibi un prestamo internacional, esaki ta genera entrada di divisa. Sinembargo, pago di interes y pago back di e prestamo despues ta representa salida di placa pa exterior.

Segun e proyeccionnan, proporcion di debe publico cu Aruba tin den exterior lo disminui gradualmente durante e periodo 2026 te 2030. E cambio aki por contribui na reduci pagonan di interes na acreedornan internacional y baha presion riba reserva di divisa.

CBA ta indica cu, actualmente, condicionnan di interes den mercado local ta mas faborabel cu esunnan internacional. Esaki por haci financiamento local mas atractivo, dependiendo di necesidadnan financiero di gobierno.

Pa 2027, CBA ta asumi cu gobierno lo refinancia Afl. 248,1 miyon di debe externo cu ta vence, completamente den mercado local. E operacion aki lo genera salida di divisa pa paga e acreedornan internacional, sin un entrada ekivalente di prestamo nobo cu ta bin di exterior.

Den sector priva, CBA ta anticipa cu inversionnan directo di exterior lo registra un entrada neto di Afl. 75,6 miyon na 2026, compara cu Afl. 107,9 miyon na 2025.

E reduccion ta relaciona parcialmente cu compra di accionnan di un hotel local, anteriormente den man di inversionistanan stranhero, door di residentenan di Aruba. Ta proyecta tambe menos inversion stranhero den casnan di vakantie, considerando escasez di tereno, opinion local y posible regulacion.

Pa 2027, sinembargo, CBA ta anticipa un recuperacion di inversionnan directo, particularmente relaciona cu posible aumento di construccion hotelero. E actividad aki por genera oportunidadnan nobo pa inversionistanan local y internacional.

Un di e resultadonan mas importante di e informe ta e perspectiva positivo pa reserva internacional. CBA ta proyecta cu reserva internacional, sin inclui cambionan di baloracion, lo yega na Afl. 4.189,8 miyon na final di 2026 y Afl. 4.594,5 miyon na 2027.

Ora ta inclui cambionan di baloracion pa evalua suficiencia di reserva, e cifranan ta mas halto. Segun e calculacionnan, reserva internacional lo por cubri aproximadamente 8,9 luna di pagonan di cuenta coriente na 2026 y 9,3 luna na 2027.

E nivel aki ta considerablemente mas halto cu e minimo recomenda di tres luna. E resultado ta indica cu Aruba ta proyecta di mantene un posicion relativamente fuerte pa cumpli cu su obligacionnan financiero internacional.

No obstante, CBA ta dedica atencion particular na e riesgonan relaciona cu prijs di petroleo. E informe ta analisa un scenario desfaborabel den cual prijs internacional di petroleo ta keda halto durante un periodo prolonga, den contexto di conflicto entre Merca y Iran.

Den e scenario aki, prijs di petroleo WTI ta permanece na USD 97,3 pa bari te final di 2027. Como consecuencia, costo di importacion di petroleo pa Aruba lo aumenta y surplus di cuenta coriente lo resulta mas chikito.

Pa 2027, e surplus di cuenta coriente por baha di Afl. 936 miyon den e proyeccion principal na Afl. 832,9 miyon den e scenario desfaborabel. Surplus di balansa di pago, na su turno, por reduci di Afl. 404,7 miyon na Afl. 301,6 miyon.

A pesar di e impacto negativo, reserva internacional ainda lo keda suficiente, cu capacidad pa cubri aproximadamente 9,1 luna di pagonan di cuenta coriente na 2027.

CBA ta aclaria cu e scenario aki ta considera principalmente impacto di petroleo mas caro. Den realidad, un aumento fuerte di prijs di petroleo por coincidi cu otro desaroyonan negativo, incluyendo desaceleracion economico mundial, inflacion y reduccion den actividad turistico.

Ademas, CBA ta identifica diferente otro riesgo cu por influencia e proyeccionnan, incluyendo guera comercial internacional, aumento di interes, escasez di personal, retraso den proyectonan di inversion y cambio den maneho fiscal di gobierno.

E informe ta menciona tambe cu posibilidad di refinancia prestamonan di likides na tarifanan di interes mas faborabel ta depende di aprobacion di legislacion di Reino den Parlamento di Aruba y Tweede Kamer na Hulanda. E decisionnan aki por influencia costo di financiamento y pagonan futuro na exterior.

Pa e periodo 2028 te 2030, CBA ta mantene un perspectiva positivo. E institucion ta proyecta surplus di Afl. 455,8 miyon na 2028, Afl. 237,2 miyon na 2029 y Afl. 421,8 miyon na 2030.

E proyeccionnan ta indica cu Aruba por sigui registra mas entrada cu salida di divisa, principalmente danki na turismo. Sinembargo, e resultado final lo depende di desaroyonan economico internacional, nivel di importacion, inversion y decisionnan financiero di gobierno.

 

news_item
Click to read more

Cu 16 morto den trafico, Aruba ta registra cifra mas halto di ultimo seis aña

about 4 hours ago

Aruba a registra su di 16 morto den trafico durante 2026, despues cu dos persona a perde nan bida den accidente durante e ultimo fin di siman. E dos caso, registra diasabra 14 y diadomingo 15 di november, a aumenta e cantidad di victima fatal na un nivel cu ta supera e cifranan anual di

www.bondia.com
news item

Cu 16 morto den trafico, Aruba ta registra cifra mas halto di ultimo seis aña

about 4 hours ago

Aruba a registra su di 16 morto den trafico durante 2026, despues cu dos persona a perde nan bida den accidente durante e ultimo fin di siman. E dos caso, registra diasabra 14 y diadomingo 15 di november, a aumenta e cantidad di victima fatal na un nivel cu ta supera e cifranan anual di cada un di e cinco añanan anterior, di 2021 te 2025.

E situacion ta genera preocupacion tocante seguridad riba caminda, particularmente considerando cu ainda falta aproximadamente seis siman pa aña caba. Mientras tanto, Cuerpo Policial di Aruba (KPA) ta sigui enfatisa importancia di responsabilidad individual y cumplimento di reglanan di trafico pa preveni mas tragedia.

E cantidad di morto den trafico na Aruba a sigui aumenta durante e ultimo lunanan, cu diferente accidente fatal cu a costa bida di automobilista, motociclista, peaton y otro usuario di caminda. E dos caso mas reciente a sucede den menos di 48 ora, poniendo atencion un biaha mas riba e riesgo cu ta existi den trafico y e consecuencia cu un accidente por tin pa famianan y comunidad en general.

Diasabra 14 di november, un homber di 51 aña a perde su bida den un accidente cu un vehiculo ATV den cercania di dump na Parkietenbos. Segun informacion policial, Central di Polis a ricibi notificacion di e accidente pa mas o menos 3:26 di atardi.

Ora cu polis y personal di ambulance a yega na e sitio, nan a haya e victima den estado critico. Personal medico a brinda asistencia, pero lamentablemente no tabatin nada mas cu por a ser haci pa salba su bida. Dokter a constata su morto pa 4:45 di atardi.

Specialistanan di trafico y polis tecnico a presenta na e sitio pa investiga e circunstancianan di e accidente. Cu e fayecimento aki, Aruba a registra su di 15 morto den trafico durante 2026.

Sinembargo, un dia despues, diadomingo 15 di november, un di dos accidente fatal a subi e cantidad na 16. E biaha aki, un hende muher di 45 aña a perde su bida despues cu un vehiculo a pasa riba dje den area di Pos Chikito.

E accidente a sucede riba caminda principal na altura di Rey Hing. Segun informacion preliminar, pa mas o menos 10:32 di anochi, Central di Polis a ricibi notificacion di un accidente den cual un vehiculo a dal un persona cu tabata riba caminda.

E informacion inicial ta indica cu e hende muher a tabata riba caminda pa motibonan cu ainda no ta conoci. Un prome automobilista aparentemente a logra evita di dal e, pero un di dos vehiculo cu tabata bin atras a pasa riba dje.

Personal di ambulance a brinda asistencia medico y a transporta e victima cu urgencia pa hospital. Lamentablemente, pa 11:33 di anochi, dokter a constata su fayecimento. Polis ta sigui investiga e circunstancianan exacto di e accidente.

E caso aki ta hala atencion, ya cu na october otro peaton a ser alcansa door di un vehiculo den e mesun area di Pos Chikito, na altura di Rey Hing. E accidente a sucede dia 5 di october, mientras cu e victima a fayece nuebe dia despues na hospital. Cu su fayecimento, e cantidad di morto den trafico durante 2026 a yega na 14.

Cu e dos ultimo caso, Aruba a registra tres morto den trafico den poco mas di un luna, incluyendo dos accidente fatal relaciona cu peaton den e mesun area.

Di e 16 morto den trafico registra na Aruba durante 2026 te awor, seis tabata peaton cu a ser alcansa door di vehiculo, mientras cu dos tabata turista involucra den accidente cu UTV of ATV. Ademas, dos persona a perde nan bida den accidente cu auto cu a bolter y cuater otro den accidente cu brommer.

E cantidad di 16 morto den trafico registra durante 2026 ta supera no solamente e cifranan di 2024 y 2025, sino tambe esnan di diferente aña anterior. Segun estadisticanan di Ministerio Publico di Aruba (OM), durante 2021 a registra 7 morto den trafico, mientras cu na 2022 e cantidad a aumenta na 14. Na 2023 e cifra a baha na 9, pa despues bolbe aumenta na 13 durante 2024. Pa 2025, diferente fuente publico ta indica entre 10 y 11 victima fatal.

Cu 16 morto registra te mitar di november 2026, Aruba a supera e total anual di cada un di e cinco añanan anterior. Esaki ta representa e cifra mas halto den e periodo di 2021 te 2026, mientras cu ainda falta aproximadamente seis siman pa aña caba. Sinembargo, e informacion disponible no ta suficiente pa establece cu 2026 ta representa un record historico absoluto, ya cu esaki lo rekeri un comparacion cu estadisticanan di un periodo mas largo.

E comparacion ta mustra cu e cantidad di morto den trafico a varia considerablemente durante e ultimo añanan. Despues di un aumento na 2022, e cifra a baha na 2023, pa despues bolbe subi na 2024. Aunke durante 2025 a registra un cantidad mas abao, e desaroyo di 2026 ta mustra un aumento cu a supera e nivel di tur e añanan menciona.

Ademas di e aumento den victima fatal, otro cifranan ta mustra cu seguridad den trafico tabata un preocupacion desde aña pasa. Segun informacion comparti door di KPA, e cantidad di accidente cu herido a aumenta di 463 durante 2024 pa 625 durante 2025. Esaki ta representa un aumento di aproximadamente 35%.

Durante e mesun periodo, e cantidad di accidente sin herido a aumenta di 653 pa 830, ekivalente na un aumento di aproximadamente 27%. E cifranan aki ta mustra cu e problema no ta limita solamente na accidente fatal, sino cu e cantidad general di incidente den trafico tambe a registra un aumento.

Na october, alto comisario di polis Ramon Arnhem a expresa preocupacion tocante e cantidad creciente di accidente riba caminda. Na e momento ey, Aruba tabatin 13 morto den trafico registra y KPA a haci un yamado na comunidad pa cambia comportamento tras di stuur.

Entre e aspectonan menciona door di polis tabatin necesidad di respeta limite di velocidad, evita uzo di telefon ora cu ta stuur y no stuur bao di influencia di alcohol of otro substancia. KPA a enfatisa tambe importancia di pone atencion na otro usuario di caminda, particularmente persona di edad avansa y peaton.

Autoridadnan a indica cu controlnan di trafico lo sigui y cu violacion di reglanan por resulta den boet of detencion, dependiendo di gravedad di e situacion.

Preocupacion tocante seguridad den trafico no ta solamente relaciona cu comportamento di automobilista. E accidentenan fatal di 2026 ta involucra diferente usuario di caminda y ta varia den nan circunstancianan y causanan.

E ultimo caso na Pos Chikito ta pone atencion un biaha mas riba seguridad di peaton, particularmente den areanan caminda vehiculo ta circula riba caminda principal. Sinembargo, e investigacionnan ainda no a determina e causa exacto di e accident di diadomingo.

E aumento di morto den trafico ta representa tambe un impacto humano cu ta bay mas leu cu e cifranan. Cada accidente fatal ta afecta un famia y por tin consecuencia duradero pa sernan keri, amistadnan y otro persona involucra.

Cu aproximadamente seis siman ainda pa 2026 caba, e cantidad di 16 morto ta pone seguridad di trafico entre e asuntonan cu ta exigi atencion continuo. E cifranan ta confirma cu Aruba a supera e total anual di victima fatal registra durante cada un di e cinco añanan anterior, mientras cu e investigacionnan di e accidentenan mas reciente ta continua.

E desaroyonan ta subraya importancia di prevencion, control y responsabilidad comparti den trafico. Tanto autoridadnan como usuario di caminda tin un papel den e esfuerso pa reduci riesgo di accidente y evita cu mas famia ta perde un ser keri como consecuencia di un tragedia riba caminda.

 

news_item
Click to read more

Drs. Melva Croes-Yánez: E Bataya Patras di Porta Cera: Un guia practico pa garantisa dignidad, siguridad y calidad den cuido di e adulto mayor; parti 5A

about 4 hours ago

Proyecto Bisa No Na Abuso di Adulto Mayor/ No Excuse for Elder Abuse – parti 5A Tuma e decision pa laga un ser keri muda pa un cas di cuido, normalmente, ta un paso pisa y carga cu emocion profundo, tanto pa e ser keri mes y e famia/cuidador. Ta comprendibel pa sinti un mescla

www.bondia.com
news item

Drs. Melva Croes-Yánez: E Bataya Patras di Porta Cera: Un guia practico pa garantisa dignidad, siguridad y calidad den cuido di e adulto mayor; parti 5A

about 4 hours ago

Proyecto Bisa No Na Abuso di Adulto Mayor/ No Excuse for Elder Abuse – parti 5A

Tuma e decision pa laga un ser keri muda pa un cas di cuido, normalmente, ta un paso pisa y carga cu emocion profundo, tanto pa e ser keri mes y e famia/cuidador. Ta comprendibel pa sinti un mescla di tristesa, culpa y nostalgia ora un capitulo importante den bida di famia ta cambia. Aunke e cambio aki por sinti como un despedida, hopi biaha e ta e unico escogencia pa garantisa e bienestar y siguridad di e persona cu bo ta stima ora e cuido na cas bira mucho pisa of imposibel.

Pa pasa door di e proceso aki cu trankilidad, tene e siguiente puntonan na mente:

E ta un cambio di rol, no di amor: Laga profesionalnan tuma over e cuido fisico no ta nifica bandona bo ser keri. Esaki ta duna bo e espacio pa bolbe ta simplemente yiu, pareha of famia, en bes di ta agota pa e trabou di cuido diario.

Cuido constante y un etapa nobo: Un bon cas di cuido mester por brinda ayudo medico y supervision 24 ora pa dia. Esaki no ta kita e recuerdonan bunita di pasado, sino ta habri un etapa nobo caminda boso por sigui comparti momento di calidad den un ambiente sigur y confiabel.

Haci e luga sinti familiar: Trece potret, un klechi favorito of obhetonan personal pa su camber nobo, ta yuda pa e espacio sinti mas caluroso, trankil y conecta cu su hogar di antes.

Nos adulto mayor merece lo miho

Na Aruba, nos ta conoci pa nos hospitalidad unda turista ta sinti nan mes “Bon Bini” y trata cu suma respet den hotelnan di clase. Sinembargo, e realidad pa nos propio adultonan mayor (65+) ta hopi biaha otro. Antes, tabata normal pa wela of tanta haya e miho camber den cas di famia ora nan keda nan so. Awendia, pa falta di, por ehempel, tempo of recurso, hopi biaha e cas di cuido ta bira e unico opcion.

Mientras leynan di higiena y ordenansa ta wordo aplica strictamente pa turismo, nos grandinan —cu a traha duro pa construi e Aruba di awe— hopi biaha ta haya nan mes ta comparti un camber chikito cu tres of cuater otro persona, leu di nan pertenencianan di custumber y luchando contra soledad. Pa evita cu nos ser keri bira un ciudadano di segundo categoria patras di porta sera, un investigacion profundo prome cu firma cualkier contrato cu e instancia di cuido ta vital.

Guia di Control: 4 Paso Prome cu Firma un Contrato

Ora di bishita un institucion, no solamente laga un edificio recien geverf of un recepcion amabel, gaña bo; corda semper cu berdadero calidad ta scondi den e rutina diario di e cuido.

Paso 1: Control cerca Gerencia (Base Legal y Financiero)

Prome cu recore e edificio, verifica e base di e institucion (por consulta documentonan riba website di Inspectie Volksgezondheid Aruba (IVA.).

Permiso y Inspeccion: Pidi pa wak e ultimo rapport di inspeccion di DVG of IVA y puntra con a drecha e puntonan di mehoracion.

Personal y Rotacion: Puntra cuanto enfermero tin riba warda di anochi y den fin di siman, y cuanto tempo e trahadonan fiho tin eynan. Un rotacion halto di personal ta trece cuido inconsistente cu ne.

Prevencion di Maltrato: Verifica si tur trahado y boluntario tin un carta di bon conducta, ken ta e persona di confiansa independiente, y con nan ta preveni burnout cerca e personal.

Transparencia Financiero: Exigi un lista por escrito di kico ta cubri pa seguro (manera AZV) of subsidio, y kico ta gasto extra pa cuenta propio (manera entre otro: pamper, labamento di paña of fisioterapia).

Paso 2: Observacion na e luga (Usa bo sentidonan)

Bishita e luga sin avisa, preferiblemente rond di ora di come of cambio di warda:

Holor y Higiena: E luga mester hole fresco. Holo fuerte di orina of exceso di clorox (pa tapa otro holo) ta indica mal rutina di limpiesa. (Por uza un housekeeping checklist standard como guia di limpiesa; esaki por acudi na F.A.A. (Fundacion Alzheimer Aruba) pa un copia na Papiamento).

Dignidad y Trato: Wak si e residentenan ta bisti limpi, cu cabey peña y nan bril of aparato di oido bisti. Scucha si e personal ta papia cu pasenshi na nivel di wowo, en bes di grita riba nan cabes of papia di nan den nan presencia.

Ambiente y Cuminda: E residentenan ta participa den actividad of ta sinta henter dia den rij dilanti un television na volumen halto? Check si e cuminda ta hole bon, si ta respeta dieta special (manera diabetes) y si ta yuda esnan cu no por come nan so.

Siguridad Fisico: Controla si tin vloer anti-slip, luga pa wanta fuerte den gang y baño, suficiente luz natural y salida sigur.

Paso 3: Señalnan di Alarma (Red Flags): Tene cuidou si bo nota un di e señalnan aki:

Restriccion di Bishita: Orario limita of insistencia pa traha cita prome cu cada bishita por ta scondiendo falta di personal.

Residente Mucho Seda of Suf: Si un grupo grandi ta drumi of sin reaccion memey di dia, esaki por indica uzo innecesario di calmante pisa (restriccion quimico).

Falta di Transparencia: Gerencia mester por splica abiertamente con nan ta raporta caida, eror di remedi of conflicto.

Paso 4: Cuido specialisa pa condicionnan compleho

Si bo ser keri tin necesidad medico intensivo, haci e preguntanan extra aki:

Condicionnan Neuro-cognitivo Mayor of Leve: Tin un cura cera, caminda e por cana liber den aire fresco sin sali riba caya? E personal ta entrena pa calma agitacion (cu musica of distraccion en bes di maramento fisico of droga)?

Limitacion di Movecion: Tin mashin di hisa, colchon contra herida di drumi (decubitus), baño accesibel pa rolstoel y fisioterapia regular?

Stroke (CVA): Tin logopedista pa problema di guli (verslik), material visual pa comunicacion (afasia) y guia psicologico pa depresion?

Dependencia di Substancia: Un dokter ta evalua tur uzo di alcohol, pildo di drumi of remedi pa dolor prome cu entrada pa evita abstinencia peligroso? Ta evalua remedi contra dolor cada 2 luna pa rebaha e sobre uzo (y polifarmacia)?

Despues di Admision: Con pa Mantene e Conexion y Control

E prome simannan despues di e mudansa ta crucial. Bo acercamento ta depende di e estado mental di bo ser keri:

Si Bo Ser Keri tin Problema cu Memoria (y/of un of otro condicion Neurocognitivo)

Un persona cu un Trastorno neurocognitivo hopi biaha no sa dicon e ta eynan, loke ta causa miedo of rabia. Duna e personal su “manual di uzo” emocional:

Entrega un “Perfil di Bida”: Skirbi riba un bladji con e gusta wordo yama, ki musica ta calme, kico ta pon’e rabia y su temanan favorito di combersacion.

Pidi pa Uza Distraccion: Splica e personal pa no discuti cu logica ora e puntra pa bay cas, sino pa uza algo familiar (un album di potret, su radio of un kopi di thee) pa calme.

Acorda un Ora Fiho pa Yama: Palabra un ora specifico (p.e. 4:00 PM) pa yama e hefe di departamento of persona di confiansa. Puntra especificamente con e a drumi, si e a come bon y si e a bira inkieto atardi (sundowning).

Si Bo Ser Keri Ta Completamente Consciente:

Un persona mentalmente skerpi por sinti tristeza profundo of un sentimento di a wordo “bandona” durante e prome dianan si bishita ta limita:

Verifica e Splicacion: Sigura bo mes cu e personal a splica bo ser keri cu un eventual regla di “No bishita” den prome dianan ta pa yud’e custumbra, y no pasobra famia a lubida riba dje. Keda den su vecindario, tenele activo y no lagele su so.

Mantene su Rutina: Informa e personal ki ora e gusta baña, lesa corant of wak cierto programa. Control riba cosnan chikito ta yud’e acepta e cambio.

Contacto Indirecto y Vigilancia: Manda karchi, nota na man of mensahe di bos. Pidi e personal pa vigila señalnan di depresion (manera isola su mes den camber) y avisa bo mesora.

Pregunta Practico pa Haci Tur Dia:

“El a come y bebe suficiente awe?” (Falta di apetit ta un señal di stress of tristesa).

“El a sali for di su camber pa sinta den sala comunal of participa den algo?”

“Cua momento di dia tabata mas dificil p’e y kico a yuda calm’e?”

“E tin mester di algun cos di cas ainda cu mi por bin laga na porta?”

(Conseho extra: Anota e nomber di e enfermero cu bo papia cu ne cada dia; esaki ta mustra cu bo ta un famia envolvi).

Puntonan di Reflexion:

Opinion y Conseho: Hopi famia ta drenta e proceso di muda un ser keri ciegamente: guia pa emocion, urgencia of conseho di un dokter of otronan.

Conseho:

Investiga/evalua prome cu actua: conoce e limitacionnan y necesidadnan medico di bo ser keri, conoce bo mes y mas ainda conoce y respeta e deseonan di e adulto mayor mes.

Investiga e reputacion, raportnan di inspeccion y personal di por lo menos 2 cas di cuido cu bo tin na bista y compara esakinan cu resultado di bo propio hallazgo y evaluacion.

Un bon preparacion ta evita posibel abuso y/of negligencia y ta determina e calidad di bida di bo ser keri den e ultimo fase di su bida. Un bes bo firma, ta hopi mas dificil pa cambia e situacion!

Conclusion

Entrega e cuido diario di un ser keri na un institucion of den man di otronan No ta nifica entrega bo responsabilidad como famia. Door di prepara bo mes manera un bon stratega prome cu admision y keda alerta despues di e mudansa, bo ta garantisa cu bo ser keri ta ricibi e respet, siguridad y dignidad cu e merece den su cuido.

Den e siguiente y ultimo edicion, 5-B, nos lo enfoca riba algun punto tocante con pa prepara bo mes y bo ser keri pa por muda pa un cas di cuido y kico pa tene cuenta cu ne pa un cuido di adulto mayor den su propio ambiente (residencial).

 

news_item
Click to read more

Merca ta cera buraco cu tabata permiti China haya acceso na chipnan di AI despues di scandal di Nvidia

about 4 hours ago

(AFP) – Departamento di Comercio Mericano a emiti dialuna un regla nobo cu ta busca evita cu companianan Chines usa chipnan avansa Mericano pa inteligencia artificial cu ta instala den data centernan den otro pais. E medida ta bin algun dia despues cu un scandal di spionahe a obliga Jensen Huang pa laga su posicion

www.bondia.com
news item

Merca ta cera buraco cu tabata permiti China haya acceso na chipnan di AI despues di scandal di Nvidia

about 4 hours ago

(AFP) – Departamento di Comercio Mericano a emiti dialuna un regla nobo cu ta busca evita cu companianan Chines usa chipnan avansa Mericano pa inteligencia artificial cu ta instala den data centernan den otro pais.

E medida ta bin algun dia despues cu un scandal di spionahe a obliga Jensen Huang pa laga su posicion como hefe di Nvidia, memey di sospechanan creciente cu posiblemente el a yuda companianan Chines haya acceso na chipnan di AI mas poderoso di su compania, den posibel violacion di reglanan Mericano.

Departamento di Comercio, lidera pa Howard Lutnick, a ser critica pa otro funcionarionan dentro di Cas Blanco di administracion Trump cu segun nan e no a aplica debidamente controlnan di exportacion cu ta prohibi benta di chipnan di AI mas poderoso di Nvidia pa China.

Un di e buraconan tabata permiti companianan Chines huur capacidad computacional pa AI for di centronan di data na Asia Suroriental y otro regionnan cu ta usa hardware Mericano cu no por ser exporta pa China.

Scrutinio riba e buraco ey a aumenta despues cu Huang a renuncia siman pasa pa motibo di su relacion cu Alice Huang, un ex ehecutivo di compania Megaspeed, basa na Singapur.

Investigadornan Mericano ta sospecha cu e cliente di Nvidia a desvia ilegalmente tecnologia di compania pa China.

Segun The New York Times, algun funcionario den Gobierno Mericano tambe ta sospecha cu e por ta un activo di servicionan secreto Chines.

Megaspeed ta bao investigacion Mericano pa posibel violacionnan di control di exportacion y a nenga cu e a haci algo ilegal.

Alice Huang, cu no tin relacion familiar cu Jensen Huang, no a ser acusa formalmente, y Beijing a rechasa e acusacionnan di spionahe.

Secretario di Tesoro Scott Bessent a culpa Departamento di Comercio diabierna pa no pone Megaspeed riba lista preto pa e supuesto violacionnan.

Bao e regla nobo, data centernan den cualke parti di mundo lo mester tin un licencia Mericano pa entrega volumen grandi di capacidad computacional basa riba chipnan avansa na companianan cu sede na China, Macau of otro paisnan bao embargo Mericano di arma.

E regla tambe ta exigi licencia pa manda chipnan avansa pa Singapore, Malaysia, Thailand, Indonesia y Brasil, cu segun Gobierno tin un “riesgo mas halto cu normal di desvio”.

Departamento su Bureau of Industry and Security (BIS) a bisa den un declaracion cu e regla “ta diseña pa sigura cu restriccionnan existente riba acceso na tecnologia Mericano sensitivo no por ser evita via areglonan di computacion remoto cu data centernan den paisnan tercero.”

BIS a bisa cu e regla a ser “skirbi pa y bao direccion di” Departamento di Tesoro y Conseho di Seguridad Nacional.

E regla tambe ta elimina formalmente AI Diffusion Rule cu a ser emiti bao ex-president Joe Biden.

E regla anterior tabata establece un sistema mundial di licencia pa chipnan di AI, pero administracion Trump ya a anuncia na mei 2025 cu e lo elimina e sistema ey.